آنچه گفته شد ، كتابهاى ديگرى هم در اين موضوع ذكر كرده است . « 1 »
هيچ يك از اين كتابها ، امروز در دست نيست جز كتاب ابن ابى داود ، البته اگر آن را همان كتاب « المصاحف » چاپ شده بدانيم . البته اين كتاب معلومات بسيارى درباره تاريخ و قرائت قرآن و مصاحف صحابه و مطالب اندكى راجع به اختلاف مصاحف عثمانى دارد ، هر چند كه آن كتابها به دست ما نرسيده است ، ولى مطالب آنها در ضمن كتابهاى ديگر به دست ما رسيده است ، مثلا ابو عبيد در « فضائل القرآن » « 2 » و ابن ابى داود در « المصاحف » « 3 » اختلاف ميان مصاحف را آوردهاند ، و دانى آنها را در « المقنع » جمع آورى كرده « 4 » و قسمتى از آن را ابو العباس مهدوى در كتاب « هجاء مصاحف الامصار » نقل كرده است « 5 » و ابو حيان به نقل از خلف بن هشام البزار ، اختلافهاى موجود ميان مصحف اهل مدينه و اهل عراق را ذكر نموده است « 6 » و علاوه بر اينها ، موارد اختلاف در مصادر ديگر نيز آمده است . « 7 »
لازم است ميان دو نوع از اختلاف در هجاى كلمات مصاحف ، عثمانى تفاوت گذاشت ؛ زيرا بعضى از كلمات وجود دارد كه در بعضى از مصاحف ، در آن كلمات ، الف به عنوان علامت فتحه بلند نوشته شده و در بعضى الف حذف شده و اختلافهايى شبيه اين كه تلفظ كلمه در هر دو حالت يكى است ، يا مانند اختلاف در فصل يا وصل بعضى از كلمات كه غالبا باعث اختلاف در تلفظ نمىشود ، مانند : « قل بئس ما يأمركم » ( بقره 2 / 93 ) كه در بعضى از مصحفها جدا نوشته شده ولى در بعضى ديگر به صورت ( بئسما ) سرهم نوشته شده يا مثلا در بعضى از مصاحف « نحن ابنؤا اللّه » ( مائده 5 / 18 ) آمده و در بعضى ديگر
أَبْناءُ اللَّهِ
بدون واو آمده است . و نيز در بعضى از مصاحف « و لا وضعوا » ( توبه 9 / 47 ) آمده و در بعضى ديگر « و لا اوضعوا » با يك الف زائد آمده است و نيز در بعضى از مصاحف
هامش
( 1 ) بنگريد به : الفهرست ، ص 36 .
( 2 ) لوح 46 - 44 .
( 3 ) ص 37 به بعد .
( 4 ) ص 92 به بعد .
( 5 ) بنگريد به : ؟ ؟ - 118 .
( 6 ) البحر المحيط ، مجلد 1 ، ص 398 .
( 7 ) ابو بكر باقلانى : ص 394 - 389 و مقدمه كتاب المبانى از يك مؤلف ناشناخته ، ص 117 .