در نتيجه معناى آيه اين مىشود : و از شر شب وقتى كه با ظلمتش داخل مىشود . و اگر در آيه شريفه شر را به شب نسبت داده ، به خاطر اين بوده كه شب با تاريكيش شرير را در رساندن شر كمك مىكند ، و به همين جهت مىبينيم شرورى كه در شب واقع مىشود بيشتر از شرور واقع در روز است . علاوه بر اين ، انسان كه مورد حمله شرور است ، در شب ناتوانتر از روز است .
ولى بعضى « 1 » گفتهاند : مراد از كلمه « غاسق » خصوص شب نيست ، بلكه هر شرى است كه به آدمى هجوم بياورد ، هر چه مىخواهد باشد .
در آيه اول مطلق شر را ذكر كرد ، و در آيه دوم خصوص « شر غاسق » را ياد آور شد ، و اين خود از باب ذكر خاص بعد از عام است ، تا اهتمام بيشتر نسبت به خاص را برساند ، و در اين سوره بعد از ذكر شر عام ، به خصوص سه شر اهتمام شده است : يكى شر شب وقتى داخل مىشود . و دوم شر ساحران . و سوم شر حاسد ، كه مشغول توطئه مىگردد . و اهتمام بيشتر نسبت به اين سه نوع شر بخاطر اين است كه انسان از اين سه شر غافل است ، يعنى اين سه نوع شر در حال غفلت آدمى حمله مىآورند .
* ( « وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ » ) * يعنى و از شر زنان جادوگر ساحر ، كه در عقده ها و گره ها عليه مسحور مىدمند ، و به اين وسيله مسحور را جادو مىكنند . و اگر از ميان جادوگران ، خصوص زنان را نام برد ، براى اين بود كه سحر و جادوگرى در بين زنان بيشتر است تا مردان ، و از اين آيه استفاده مىشود كه قرآن كريم تاثير سحر را فى الجمله تصديق دارد ، و نظير اين آيه در تصديق سحر آيه زير است كه در داستان هاروت و ماروت مىفرمايد : « فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِه بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِه وَما هُمْ بِضارِّينَ بِه مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه » « 2 » ، و نيز نظير آن ، آيه اى است كه سخن از ساحران فرعون دارد .
ولى بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند : آيه مورد بحث نظرى به سحر ندارد ، بلكه مرادش از دمندگان در گره ها ، آن زنانى است كه با تسويلات خود تصميمهاى شوهران را از ايشان مىگيرند و رأى شوهران را متمايل به آن جانبى مىكنند كه خودشان صلاح مىدانند و دوست
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 569 .
( 2 ) از هاروت و ماروت آن سحرى را مىآموختند كه به وسيله آن بين شوهر و همسرش جدايى بيندازند ، ولى آنها نمىتوانند به احدى آسيب برسانند مگر به اذن خدا . سوره بقره ، آيه 102 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 569 .