حال كه اين معنا روشن گرديد واضح شد كه تحدى در مثل آيه شريفه « قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِه وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً » « 1 » ممكن است در مورد تحدى به تمامى قرآن باشد ، كه همه اغراض الهى در آن جمع است ، و اين خصيصه را دارد كه مشتمل است بر تمامى معارف و احكامى كه بشر تا روز قيامت محتاج آن مىشود .
و تحدى به مثل آيه « قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِه » تحدى به يك سوره باشد بدان جهت كه آن سوره خصيصه ظاهرى دارد ، و آن اين است كه يكى از غرضهاى جامع از اغراض هدايت الهى را بطور كامل بيان مىكند ، بيانى كه حق را از باطل متمايز مىسازد ، و صرف لفاظى و سخن پردازى نيست . و تحدى در آيه * ( « فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ » ) * تحدى به ده سوره از قرآن باشد ، بدان جهت كه مشتمل بر تفنن است ( يعنى يك مطلب را در چند قالب از بيان آورده و اين خود دليل قطعى است بر اينكه قرآن مولود تصادف نيست ، بلكه گوينده آن آنچه گفته از روى علم و حكمت گفته است ) ، و كلمه « عشرة - ده سوره » بدين جهت آورده نشده كه خصوص عدد ده دخالتى در اين دلالت دارد ، بلكه بدين جهت آورده شده كه اين عدد دلالت بر كثرت دارد ، و منظور از آن ، سوره هاى بسيار است ، هم چنان كه عدد صد و هزار نيز كنايه از آن است ، در قرآن كريم فرموده :
« يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ » « 2 » .
پس منظور از كلمه « عشر سور » - و خدا داناتر است - سوره هاى بسيار و داراى مرتبه اى از كثرت است ، مرتبه اى كه در عرف مردم كثير شمرده شود ، پس گويا فرموده : « اگر شك داريد كه قرآن كلام خداى تعالى است ، چند سوره مثل آن بياوريد ، كه حد اقل به ده عدد برسد » تا معلوم شود آن تنوعى كه قرآن كريم در بيانات خود دارد معجزه آسا است ، و نمىتواند جز از ناحيه خداى تعالى باشد .
و اما اينكه در جاى ديگر تحدى را بر روى يك حديث مثل قرآن آورده و فرموده :
« فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِه » گويا نوعى تحدى است كه از تحديهاى سه گانه قبل عمومىتر است ، چون كلمه « حديث » ، هم شامل يك سوره مىشود و هم شامل ده سوره و هم شامل همه قرآن ، پس اين آيه تحدى ايست مطلق به آوردن سخنى كه خصايص قرآن را داشته باشد .
هامش
( 1 ) بگو اگر جمع شوند انس و جن كه بياورند به مثل اين قرآن نمىآورند مثلش را و اگر چه بعضى پشتيبان بعضى ديگر باشند . « سوره اسرى ، آيه 88 »
( 2 ) ( هر يهودى ) آرزوى هزار سال عمر مىكند . « سوره بقره ، آيه 96 »