- هر جنبندهاى عرضى ميل دارد . « 1 »
* مسألهء انسان
وى در تجليهء رابعه از مجلّهء أولى در رسالهء اخلاق منصورى مىنويسد :
به شهادت عقل وشرع ، ثابت است كه انسان هرچند أزلي نيست ، ابدى است وباآنكه داغ حدوث بر جبين وجود دارد ، فروغ چهرهء بقائش سرمدي است .
غياث الدين همانند والد خويش - صدر الدين محمّد - جسم را مركب از هيولى وصورت وتركيب بدن ونفس را از نوع اتحادي ونفس را صورت نوعيهء بدن مىداند . « 2 »
معتقد است انسان حادث است ومانند هر حادث ديگرى مركب از 5 علّت پيشنياز :
عدم ، فاعل ، غايت ، صورت ومادّه . وى در تفسير سورهء انسان موسوم به تحفة الفتى في تفسير هل أتى مىنويسد .
اين پنج علّت در آيهء أول ودوم سورهء انسان ملحوظ شده است : أصل عدم در آيهء اوّل ، يعنى
هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً
. وچهار علّت وأصل ديگر در آيهء دوّم ، با اين تقرير : عبارت
إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ
به أصل فاعل ولفظ خلق به أصل مادّه اشاره دارد وعبارت من نطفة أمشاج نوع خاصّ مادّه را لحاظ كرده است . امّا عبارت
نَبْتَلِيهِ
أصل غايت وعبارت
فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
أصل صورت را مىرساند .
ودر ادامه اذعان مىدارد كه آيات فوق اجمالا مثبت سه مطلب كلى است :
1 - حدوث انسان ونفى ازليت
2 - تقدّم مادّهء انسان بر أو
3 - بطلان تناسخ يعنى وجود شخصي ديگر ( به نام انسان ) قبل از وجود كنونى أو . « 3 » دربارهء مراتب نفس يا عقل معتقد است : نفس ناطقه يا همان روح الهى ، عامل تصرّف در قواى بدني است وبه همين اعتبار قواى انساني به عمليه يا عامله وعاقله ، گاه عامله ونظريهء قابل انفكاك است .
وى در باب عقل نظري همان سبر وتقسيمى را مىپذيرد كه شيخ الرئيس أبو على سينا در كتاب الإشارات بيان داشته است . لذا آن را به عقل هيولانى ، عقل بالملكة ، عقل بالفعل
هامش
( 1 ) . فهرست نسخ خطى الهيات ، سيّد محمّد باقر حجتي ، 386 وفهرست نسخههاى خطى كتابخانه اهدائى سيّد محمّد مشكاة ، 3 / 354 ، ومرآة الحقائق ومجلّى الدقائق ، رسالهء چهارم از مجموعهء رسائل خطى به شمارهء 758 د . ، غياث الدّين منصور دشتكى .
( 2 ) . كشف الحقائق المحمّديه ، 183 - 182 .
( 3 ) . مجموعه رسائل به شمارهء 758 د . ، رسالهء هفتم ، تحفة الفتى ، 20 ر