[ كائن اوّل ]
متن :
فَقَالَ عِمْرَانُ الصَّابِئُ : أَخْبِرْنِي عَنِ الْكَائِنِ الْأَوَّلِ وَعَمَّا خَلَقَ . قَالَ : سَأَلْتَ فَافْهَمْ . أَمَّا الْوَاحِدُ فَلَمْ يَزَلْ وَاحِداً كَائِناً لَا شَيْءَ مَعَهُ بِلَا حُدُودٍ وَلَا أَعْرَاضٍ وَلَا يَزَالُ كَذلِكَ .
شرح :
عمران گفت : مرا خبر ده از كائن اوّل وبود اوّل وحقيقت أزلي واز آنچه خلق كرد . گفت رضا عليه السلام : پرسيدى پس بفهم ؛ اما واحد يكتا هميشه واحد بود وبا أو چيزى نبود .
وجود له ديمومة أبدية * يدلّ بها منها على أزلية
هو الواحد الفرد الكثير بنفسه * وليس سواه إن نظرت بدقة
به كل حيٍّ وهو حيٌّ بذاته * فإن شئت أن تحيي به فله متِ
وذات أو محض وجود است بي حدود واعراض وپيوسته چنين بود .
ومراد امام عليه السلام اشاره است بر مشاهدهء حق بي خلق كه مقام جمع وفناست :
مقام دل گشايش جمع جمع است * جمال جانفزايش شمع جمع است « 1 »
وچون كه عمران سؤال از كائن اوّل ومخلوقات آن نمود وكائن اوّل موجودى است كه معلول غير نيست وغير أو معلول اوست ، جواب داد امام عليه السلام به قول خودش :
أمّا الواحد فلم يزل واحدا ؛ يعنى مسؤول عنه تو به مفهومه مستلزم است كه مصداق أو واحد باشد ؛ زيرا كه اوّل آن است كه أو را مهيّتى ووجودي زايد بر مهيّت نبوده باشد ؛ به علّت آن كه اگر مهيّتى ووجودي زايد داشته باشد ، نمىتواند كه اقتضا نمايد ذات أو وجودش را ؛ به علّت آن كه در اين صورت ، ذات أو « ممكن بالقياس إلى الوجود » مىشود . اگر چه « واجب بالقياس إلى نفسه » است ؛ به علّت آن كه ثبوت ، خواه ثبوتِ في نفسه باشد وخواه ثبوت رابطي بوده باشد ، صفت / 7 / از براي ثابت است نه از براي مثبت له ، پس ذات في نفسها بدون وجود است . پس ذاتِ بدون وجود ، لا شئ
هامش
( 1 ) . گلشن راز ، شيخ محمود شبسترى ، ص 13 .