چون در خطبهء رسول خدا صلّى الله عليه وآله وسلّم در منى ، موضوع نَسى ذكر شد ، وما ناچار از شرح وتفسير آن بوديم ، سخن در كيفيّت نَسى ما را به بحث كامل وشاملى در پيرامون شهور قمريّه وسنوات شمسيّه كشانيد . فلله الحمد وله المنّة كه اين بحث پاكيزه تقديم ومورد مطالعهء خوانندگان محترم كتاب قرار گرفت .
فوائد سال قمري ، ومضار سال شمسي
تَذييل : سال شمسي عبارت است از گردش يك دورهء زمين به دور خورشيد ، يعنى از ابتداى وصول زمين به اوّل برج حَمَل ، تا وصول مجدّد آن به اين نقطه ، كه عبارت است از سيصد وشصت وپنج روز وپنج ساعت وچهل وهشت دقيقه وچهل وپنج ثانيه . وچون تقسيم اين مقدار بر دوازده محسوس نيست ، وخُرده مىآورد ، لذا همانطور كه براي أصل تعيين اين مقدار ، محاسبهء منجّم لازم است ، براي كيفيّت تقسيم اين مقدار بر ماههاى دوازده گانه نيز محاسبهء منجّم از أمور ضروريّه وحتمي است . وچون منجّمين در كيفيّت تقسيم ، اختلاف نمودهاند ، لذا ماههاى شمسي بر أساس تاريخهاى مختلف ، رومى ، مسيحي قيصرى معروف به تاريخ ژولين ، مسيحي گرگوارى ، هجرى شمسي ، شمسي يزدگردى ، جلالي ملكشاهى وشمسي باستانى « 1 »
هامش
( 1 ) سالهاى رومى مركب از دوازده ماه بدين ترتيب است :
تشرين اوّل 31 روز ، تشرين ثاني 30 روز ، كانون اوّل 31 روز ، كانون ثاني ، 31 روز ، شُباط 28 روز ودر سالهاى كبيسه 29 روز ، آذار 31 روز ، نيسان 30 روز ، أيار 31 روز ، حزيران 30 روز ، تموز 31 روز ، آب 31 روز ، أيلول 30 روز .
تعديل تاريخ رومى به تاريخ ژولين است ، وهمچنين كبيسهء آن در هر 4 سال يك بار است كه در آخر شُباط افزوده مىشود وبنابراين در سالهاى كبائس 366 روز مىباشد .
سالهاى مسيحي قَيصرى از نقطهء نظر مقدار ماهها وكبائس عيناً مانند سالهاى رومى است ، با اين تفاوت كه مبدأ سال را اوّل ژانويه 754 از بناى شهر رمه قرار داده ، وتولّد مسيح را در 25 دسامبر دانسته است . سالهاى اين تاريخ بدين ترتيب عيناً مانند تاريخ رومى سير مىكند ، ومعروف به تاريخ ژولين است :
ژانويه 31 روز ، فوريه 28 روز ودر كبيسه 29 روز ، مارس 31 روز ، آوريل 30 روز ، مَه 31 روز ، ژوئن ، 30 روز ، ژوئيه 31 روز ، اوگست 31 روز ، سپتامبر 30 روز ، اكتبر 31 روز ، نوامبر 30 روز ، دسامبر 31 روز .
وهمانطور كه ملاحظه مىشود فقط نام اين ماهها با ماههاى رومى تفاوت دارد ، وفي مقدارش مساوى است چون ژانويه كه بين ماه اوّل وماه دوّم زمستان است ، مطابق با كانون ثاني است وفوريه همان شباط است وبه همين ترتيب .
در اين تاريخ كه تاريخ ژولين است همانند تاريخ رومى سال را سيصد وشصت وپنج روز وشش ساعت مىگيرند 25 / 365 روز فلهذا فقط هر 4 سال يك بار كبيسه پيدا مىكنند .
تاريخ مسيحي گرگوارى چون سال حقيقي شمسي با سال شمسي ژولين اختلاف داشت ، نتيجة اين شد كه در هر 120 سال يك روز تاريخ به عقب رفت . فلهذا پاپ گرگوار با كمك منّجم ايتاليائى : ليليو بدين طريق تصحيح كرد ، كه علاوة بر 4 سال يكبار كه كبيسه مىگيرند ، در هر چهارصد سال سه روز كسر كنند . بدين طريق كه در رأس هر صد سال كه مىبايد آن سال را كبيسه كنند ، نكنند وسه مرتبه يعنى در رأس سه صد سال كبيسه نكنند ، ودر رأس سدهء چهارم مطابق معمول كبيسه كنند . وتا زمان گرگوار كه تاريخ 10 روز عقب رفته بود ومردم 5 اكتبر مىدانستند أو دستور داد تا تاريخ را 15 اكتبر كنند . واز آن به بعد تاريخ گرگوارى مشهور شد ، وتاريخ ژولين منسوخ شد ، وامروزه تمام مسيحيان دنيا تاريخ خودشان را گرگوارى محاسبه مىكنند .
در تاريخ هجرى شمسي كه مبدأ آن هجرت رسول الله است ، وسالهاى آن شمسي حقيقي وماههاى آن كه بروج شمسي است مطابق حركت زمين در بروج دوازده گانه منظم گرديده كه از 32 روز بيشتر واز 29 روز كمتر نيست بدين طريق :
حَمَل 31 روز ، ثَوْر ، 31 روز ، جَوزا 32 روز ، سَرَطان 31 ، رأسَد 31 روز ، سُنبلَه 31 روز ، ميزان 30 روز ، عَقْرب 30 روز ، قَووس 29 روز ، جَدْى 29 روز ، دَلْ 30 روز ، حُوت 30 روز ، اوّل سال هجرى شمسي هميشه أول اعتدال ربيعى است .
وتعديل اين تاريخ براي ضبط كبائس ، همان تعديل تقويم ملكشاهى است كه خواهد آمد .
وتاريخ شمسي يزدگردى مبدأش جلوس يزدگر سوّم آخرين پادشاه سامانى است ، كه در سال يازدهم از هجرت بوده است . سالهاى اين تقويم تقريبي است چون سال 365 روز حساب شده فلهذا هر چهار سال يك روز تاريخ به عقب مىرود بدين ترتيب :
فروردين 30 روز ، ارديبهشت 30 روز ، خرداد 30 روز ، تير 30 روز ، مرداد 30 روز ، شهريور 30 روز ، مهر 30 روز ، آبان 30 روز ، آذر 30 روز ، دى 30 روز ، بهمن 30 روز ، اسفند 30 .
وپنج روز به اسم اندرگاه ، به آخر اسفند ويا آبان اضافه مىكردند كه همان خمسهء مسترقّه مىباشد .
وتاريخ جلالي ملكشاهى همان تقويمى است كه به مساعد حكيم عمر خيّام درست شد وعلّت اين بود كه تا آن تاريخ كه دوران حكومت ملكشاه بود ، تاريخ شمسي يزدگردى معمول بود ، وچون بواسطهء نقص حساب هر چهار سال يك روز به عقب رفته بود ، فلهذا تعداد اين ماهها را مانند تاريخ يزدگرى گرفتند وخمسه را در آخر اسفند اضافه كردند ، وبراي نقص وضبط كبائس دور 33 سالى قائل شدند كه در هر 33 سال ، هشت سال كبيسه نمايند ، يعنى در هر رأس سال چهارم يك بار ، ودر آخر 4 سال پى در پى ساده ، ودر رأس سال پنجم كبيسه كنند ، وبا اين تقويم تا مدّت ششهزار سال نقص وارد نمىشود .
تاريخ شمسي باستانى را كه در دورهء پنجم مجلس رسمي كردند ، ششماه اوّل را از فروردين هر يك 31 روز ، وپنج ماه دوّم را هر يك 30 روز ، وماه اسفند را 29 شمردند ، ودر سالهاى كبيسه اسفند را 30 روز قرار دادند .