خداى متعال مىفرمايد :
إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ؛
« حكم منحصرا از آن خداست و بس » . « 1 »
رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله مىفرمايد :
( اذا اجتهد الحاكم و أصاب فله أجران ، و اذا إجتهد فاخطا فله أجر ، انّما انا بشر ، و انّكم لتختصمون الىّ ، و عسى ان يكون بعضكم الحن بحجّته من الاخر ، فاقضى له على نحو ما اسمع ، فمن قضيت له بشيء من حقّ اخيه ، فانّما اقطع له قطعة من نار ، فلياخذها او يتركها ) ؛
« هنگامى كه حاكم اجتهاد كند و واقع را درك كند براى او دو پاداش است ( يكى به جهت تلاش او و ديگرى به سبب درك واقع ، ) و اگر واقع را درك نكند و اشتباه كند ، يك پاداش دارد ( و آن پاداش تلاش اوست ) .
آگاه باشيد كه من يك انسان هستم ، هنگامى كه شما براى رفع خصومت به نزد من مىآئيد ، ممكن است يكى از شما براى اثبات حقّ خود از ديگرى قوىتر باشد ، و من طبق آنچه از او مىشنوم داورى بكنم . اگر من براى يكى از شما چيزى از حقّ برادر مسلمانش را بدهم ، در واقع يك قطعه از آتش جهنّم را به او دادهام . اين را بداند و آنگاه آن را بگيرد و يا ترك كند » .
3 . اگر تصويب صحيح بود احكام خدا مكرّر مىشد و لازم مىآمد كه در هر حادثهاى به تعداد فتاواى مجتهدين ، خدا حكم داشته باشد ، و همه مجتهدين از نظر درك واقع يكسان بودند و ديگر جائى براى بحث و مناقشه نبود .
4 . افكار و آراء فقها برداشتى از دين و احكام الهى است و
هامش
( 1 ) - سوره انعام ، آيه 57 .