صلى اللَّه عليه و سلَّم : إنّ الرّفق لو كان خلقا لما رأى النّاس خلقا أحسن منه ، و إنّ الخرق لو كان خلقا لما رأى النّاس خلقا أقبح منه . [ 1 ]
و هر گاه كه در اين مقامات تأمّلي بسزا رفت و فضايل عفو و احسان مقرّر گشت همّت بر ملازمت آن سيرت مقصور شود و وجه صلاح [ 2 ] و طريق صواب در آن مشتبه نگردد . و پوشيده نيست كه آدمي از سهو و غفلت و جرم و زلَّت كم معصوم تواند بود ، و اگر در مقابلهء اين معاني و تدارك اين ابواب غلوّ جايز شمرده شود مضرّت آن بمهمّات سرايت كند
ز ابتداى كون عالم تا بوقت پادشاه
از بزرگان عفو بوده ست از فرو دستان گناه
خاصه در ايّام [ 3 ] شاهي كز پى انصاف او
كهربا را نيست آن يارا كه گردد گرد كاه
من كه از تدبير خصمان خورده بودم زخم تير [ 4 ]
زنده ماندم تا بروز محشر از اقبال شاه
جان من بخشيدهء شاهي است كاندر عصر او [ 5 ]
چند شاه تاج بخش است و امير ملك خواه
خسرو سيّارگان بايد كه اين شش بيت را
باز گرداند بنوك تير [ 6 ] بر رخسار ماه
تا بياموزند شاهاني كه زر بخشند و سيم
جان و تن بخشيدن [ 7 ] از سلطان دين بهرام شاه
در جمله بايد كه اندازهء اخلاص و مناصحت و هنر و كفايت آن كس كه در معرض تهمتي افتاد نيكو بشناسد ؛ اگر در مصالح به دو استعانتي تواند كرد و از راى و امانت او دفع مهمّي تولَّد تواند كرد در تازه گردانيدن اعتماد بر وى مبادرت نمايد و آن را از ريب و عيب خالي پندارد ، و قوّت دل او از وجه استمالت و تألَّف [ 8 ] بقرار معهود باز رساند و اين حديث را
شرح
[ 1 ] . إنّ الرّفق لو . . . بدرستي كه نرم خوئي اگر آفريده اي بودي نديدندي مردمان آفريده اي نيكوتر از وى ، و بدرستي كه درشت خوئي اگر آفريده اي بودي نديدندي مردمان آفريده اي زشتتر از وى - ولي حديث نبوي بدين لفظ نيافتم . در اساس كلمات « أحسن منه . . . النّاس خلقا » از قلم افتاده است .
[ 2 ] . وجه صلاح در اساس : خير و صلاح .
[ 3 ] . در ايّام المستبصر : اندر عصر .
[ 4 ] . زخم تير المستبصر و ديوان مختاري : تير قصد .
[ 5 ] . كاندر عصر او چنين است در اساس و ساير نسخ كليله و المستبصر و همهء نسخ ديوان .
[ 6 ] . بنوك تير المستبصر و نسخ ديوان : بكلك تير .
[ 7 ] . جان و تن بخشيدن المستبصر و ديوان : رسم جان بخشيدن . اين شش بيت در ديوان مختاري و عقد العلى بنام مختاري و در كتاب المستبصر تأليف ابن المجاور بنام فضل اللَّه غزنوي ثبت شده است .
[ 8 ] . تألَّف رجوع شود به 257 / 3 و 267 / 4 ح .