حصر حكم در موضوع معين ) . مانند :
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ
و . . . كه زكات منحصرا حق اين هشت گروه است . مفهومش اين است كه پس زكات مال غير اينها نيست .
يا مثل :
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا . . .
كه ولايت را منحصر مىكند در اللّه و رسول و امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد او . مفهومش اين است كه پس غير اينها كسى ولايت و حاكميت بر مسلمين ندارد .
و مانند :
إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ
كه قبولى اعمال را منحصر مىكند به متقين .
مفهومش اين است كه پس ، از غير متقين عملى پذيرفته نيست .
در اين صورت ، كلمهء انما مفيد حصر است و مفهوم هم دارد يعنى به نحو دلالت التزاميه به لزوم بين بمعنى الاخص ، دلالت مىكند بر انتفاى حكم از غير اين موضوع ، چنانكه بالمطابقه دلالت داشت بر انحصار اين حكم به اين موضوع .
اين قول كه « انما دلالت بر حصر مىكند » قول مشهور است ( و منهم صاحب الكفاية و المظفر و النائينى و . . . )
اما اقوال ديگر هم هست . يكى اينكه امام رازى ، ذيل آيهء :
إِنَّما وَلِيُّكُمُ . . .
در تفسيرش گفته : انما دلالت بر حصر ندارد . . .
ديگر اينكه شيخ انصارى و مرحوم حائرى مىگويند : به اختلاف موارد ، مختلف است و ضابطهء كلى ندارد .
باز كسانى كه مىگويند « انما دلالت دارد بر انتفاى اين حكم از غير اين موضوع » ، اكثرشان مىگويند « بالمفهوم است » ولى ميرزاى نايينى فرموده :
« بالمنطوق است » . . .
سوم از ادوات حصر ، كلمهء « بل » اضرابيه است . اين كلمه در سه مورد به كار مىرود :
1 . گاهى در كلام مىآيد براى دلالت بر اينكه مضرب عنه ( يعنى اسم ما قبل « بل » ) مقصود نبوده بلكه از روى غفلت يا اشتباه صادر شده . مثلا مىخواست از اول بگويد « جاءنى زيد » ولى غافل شد يا سبق لسان شد و گفت « جاءنى عمرو » ؛ سپس با كلمهء « بل » تصحيح مىكند و مىگويد « بل زيد » . اين قسم ، مفيد حصر نيست يعنى دلالت ندارد