و حذف كن نزد جمع شدن شرط و قسم ، جواب هريك ( از آن دو يعنى شرط و قسم ) را كه ( در كلام ) متأخّر است ، پس آن حذف لازم شمرده شده است .
707
و ان تواليا و قبل ذو خبر * فالشّرط رجّح مطلقا بلا حذر
عاطفه ، حرف شرط ، فعل شرط و فاعل ، واو حاليه ، ظرف متعلق به محذوف خبر مقدم ، مضاف و مضاف اليه مبتداى مؤخّر جمله محلا منصوب حال براى فاعل ، فاء جزائيه ، مفعول مقدم ، فعل امر و فاعل جمله محلا مجزوم جواب شرط ، حال براى مفعول ، جار و مجرور متعلق به امر ، مضاف اليه .
و اگر بعد از يكديگر واقع شوند شرط و قسم ، در حالى كه قبل از آن دو صاحب خبر ( يعنى مبتدا ) باشد ، پس شرط را ترجيح بده مطلقا ( چه مقدم باشد و چه مؤخّر ) ، بدون ترس .
708
و ربّما رجّح بعد قسم * شرط بلا ذى خبر مقدّم
عاطفه ، حرف تقليل و ماء كافه ، ماضى مجهول ، ظرف متعلق به ماضى ، مضاف اليه ، نايب فاعل ، متعلق به محذوف صفت براى شرط ، مضاف اليه ، صفت براى خبر .
و چهبسا ترجيح داده مىشود ( از نظر ذكر جواب ) بعد از قسم ، شرطى كه بدون صاحب خبرى ( يعنى مبتدا ) كه مقدم باشد ( يعنى گاهى كه قسم و شرط در يك كلام جمع مىشوند ، جواب قسم با آنكه مقدم است و قبل از آن دو ، مبتدا مذكور نيست ، حذف مىشود ) .
چكيدهء بحث جزم فعل
انواع جوازم
1 - ادواتى كه يك فعل را جزم مىدهند : لاى ناهيه ، لام امر ، لم ، لمّا .
2 - ادواتى كه دو فعل را جزم مىدهند يعنى فعل شرط و جزاى شرط : دوازده كلمهاند ،