الشّبهة شبهة لانّها تشبه الحقّ ، « منحصرا شبهه را به دليل شباهت به حق شبهه ناميدهاند » . ومانند سخن ديگر حضرت علي ( ع ) : انّا لم نحكم الرّجال وانّما حكمنا القرآن وهذا القرآن انّما هو خطّه مستور بين الدّفّتين لا ينطق بلسان وانّما ينطق عنه الرّجال ، « ما افراد را داور قرار نمىدهيم ومنحصرا قرآن را داور مىشناسيم واين قرآن منحصرا خطى است كه ميان دو جلد قرار دارد وسخن نمىگويد وفقط افراد از آن سخن مىگويند . » مقصود حضرت از حصر در اين صورتها آشكار است .
بعضي از نحويان گفتهاند انّما براي حصر به كار نمىرود وبه سخن حق تعالى استدلال كردهاند :
« إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ »
« 128 » ونيز به اين سخن خداوند متعال :
« إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ »
« 129 » ، « به حقيقت مؤمنان برادرند » . با اين كه اجماع بر اين است كه آن كس كه دلش از خوف خدا بيمناك نشود گاهى مؤمن است . وبرادرى منحصر به مؤمنان نيست .
جواب اين گروه اين است كه ريشهء شك آنها بىتوجّهى به قاعدهء حصر مىباشد . قاعدهء حصر اين است كه جزء آخر كلام كه پس از انّما آورده مىشود مخصوص به حكم حصر مىباشد چه موضوع باشد مانند : انّما زيد قائم ، در اين مثال مقصود حصر قيام در زيد است . ويا محمول باشد مانند سخن حق تعالى :
« قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ » *
. مقصود اين است كه منحصرا پيغمبر از بشر است واز غير بشر نيست .
پس از روشن شدن اين قاعده ، متوجّه مىشويد كه در دو صورت ياد شدهء قبل (
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ *
. . . . و
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ
) انّما افادهء حصر كرده است .
هامش
( 128 ) سورهء انفال ( 8 ) : آيهء ( 2 ) : مؤمنان كساني هستند كه هر گاه يادى از خدا شود دلهايشان ترسان ولرزان شود
( 129 ) سورهء حجرات ( 49 ) : آيهء ( 10 ) : به حقيقت مؤمنان برادر يكديگرند .