آنگاه كه مبشرين آمريكا در سالهاى 1840 - 1850 در امپراتورى عثمانى نفوذ خود را توسعه دادند و برنامههاى استعمارى را اجرا مىنمودند ، تركيه تصميم گرفت كه آنان را از امپراتورى خود اخراج نمايد ، ولى وزارت خارجه آمريكا از اين عمل ممانعت كرد و ممانعت آمريكا مشكلات فراوانى براى مملكت عثمانى به وجود آورد و از بيدارى دربار امپراتورى جلوگيرى شد و بدين طريق مبشرين توانستند آزادانه به امر تبشيرى خود ادامه دهند . مطلب به همين جا خاتمه نيافت ، بلكه مبشرين آمريكايى نيز ، طبق قانون « امتيازات خارجى » كه براى خارجيان مورد استفادهء تركيه حقوق گزاف قايل بود ، از همان حقوق برخوردار شدند . به دنبال برقرارى قانون « امتيازات خارجى » ( كاپيتولاسيون ) مبشرين در انجام اعمال تبشيرى و سياسى آزاد شدند تا آنكه تركيه در جنگ بينالمللى 1914 توانست آن قانون را لغو كند و از شر آنان نجات يابد « 1 » .
نيز در مواردى پا را از اين فراتر نهاده ، هدفهاى سياسى و تبشيرى را عين هم دانستهاند :
در سال 1920 م كانون تبشير آمريكايى كه بسيار اهتمام مىورزد تا از مناسبات جنگى استفاده تبشيرى نمايد كتابى منتشر كرد . در مقدمه اين كتاب چنين نوشته است : مهمترين موضوعى كه مربوط به دخول ايالات متحده آمريكا در جنگ جهانى اول است ، اين است كه عقايد و اصولى را كه هدف مبشرين بود به اختيار آمريكا در آورده و اعلام كرده كه اين هدفها براى او جنبه اخلاقى دارد و به علت همين هدفها وارد جنگ گرديده است « 2 » .
دورانى كه اروپائيان در صدد اجراى اين نقشه برآمدند ، از دو ويژگى عمده برخوردار بود .
نخست اينكه آنان دوران قرون وسطى و جهل و تاريكى را پشت سر نهاده و به پيشرفتهاى بزرگ و شگفتانگيز دانش و فناورى دست يافته بودند و به همين دليل ، نسبت به مسلمانان احساس برترى ذهنى نيز داشتند .
در مقابل ، مسلمانان در عقبماندگى علمى به سر مىبردند و نسبت به اروپائيان از نظر فرهنگى نيز در موضع ضعف قرار داشتند . دوم اينكه تبليغات اين مرحله به خلاف دوران پيش از جنگهاى صليبى ، براى دفاع از خود و در دوران جوامع مسيحى نبود ، بلكه جنبه
هامش
( 1 ) . همان ، ص 56 و نيز ر . ك . ص 142 .
( 2 ) . همان ، ص 160 - 161 .