دوم : اصل برنامهريزى داشتن و آيندهنگرى . دعاى امام سجاد ( ع ) احتمالًا لزوم آيندهنگرى و آيندهنگر بودن انسان را گوشزد مىنمايد كه متربى جوان در سنين جوانى بايد به قدرى تلاش كند و برنامهريزى داشته باشد كه در سنين پيرى به زحمت و دشوارى نيفتد .
سوم : اصل تداوم در تربيت و رابطه جوانى و بزرگسالى . نكته تربيتى قابل توجه در اينجا همين رابطه مراحل مختلف رشد با يكديگر است . لذا در احاديث و روايات اسلامى زياد تأكيد شده كه تا جوان و نيرومند هستيد خود را به عبادت ، تلاش ، كار ، نظم ، ورزش ، نرمش و . . . عادت دهيد تا در سنين پيرى با مشكلات متعدد مواجه نشويد . مسلماً قوت و نشاط در جوانى و اهميت به ورزش و داشتن نظم و حفظ سلامت جسمى ، سلامت و سرحالى در دوران پيرى را به دنبال خواهد داشت . و همچنين ، تلاش و كار و زحمت و پس انداز و خلاصه ، داشتن برنامهريزى در جوانى و دورى از عيش و عشرت و اسراف ، بىنيازى و غنا را در بزرگسالى به دنبال خواهد داشت . بنابراين ، مىتوان اصل تداوم را در تعليم و تربيت به معناى پيوستگى جريان تربيت و تأثير مراحل قبل در مراحل بعد را از فرمايش فوق امام سجاد ( ع ) استنباط نمود .
چهارم : رابطه قدرت جسم و روح . اين از مباحث بسيار مهم و قابل تفصيل است كه در اينجا فقط در رابطه با بحث خود ، از آن استفاده مىكنيم . قدر مسلم اين است كه سلامت روحى انسان تا حد زيادى متأثر از
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 184
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص١٨٤