جلد دوّم از تاريخ جهانگشاى جوينى
ذكر مبدأ دولت سلاطين خوارزم ، انار اللّه براهينهم « 1 »
در كتاب مشارب التّجارب كه تتمّهء ذيل تجارب الأمم است « 2 » از تصنيف ابن فندق « 3 » البيهقى 45 مسطورست و در جوامع العلوم از تصنيف رازى كه به نام سلطان تكش است در فصل تاريخ مذكورست كه : بلكاتكين يكى بود از اركان مملكت سلجوقيان ، چنانك در مملكت سامانيان « البتكين » صاحب جيش خراسان . از غرجستان غلامى ترك خريده است « 4 » نام او نوشتكين غرجه بود . به تدريج سبب « 5 » عقل و كياست مزيّت مرتبت مىيافت تا به حدّى كه ركنى بزرگ گشت در دولت سلجوقيان به مثابت سبكتكين در آخر عهد ملوك سامان . و اسم « 6 » طشتدارى « 7 » داشت . و خوارزم در آن روزگار در عداد وظيفهء طشتخانه بود چنانك خوزستان در وظيفهء جامه خانه « 8 » . او را به اسم شحنگى خوارزم موسوم كردند . و ازو پسران بودند ؛ پسر بزرگتر قطب الدّين محمّد را در مرو به مكتب داد تا آداب و رسوم رياست و امارت تعليم كند . و در آن وقت سلطان بركيارق بن ملكشاه امير خراسان ، دادبك حبشى بن التون تاق را در ممالك خويش نيابت مطلق
هامش
( 1 ) - خداوند دلايلشان را نورانى كناد .
( 2 ) - از قرار تقرير خود مصنّف « مشارب التّجارب » در كتاب ديگر خود موسوم به « تاريخ بيهق » كه يك نسخه از آن در موزهء بريطانيّه موجود است( or . 3587 , f . 12 a , etc . )مشارب التّجارب ظاهرا ذيل تاريخ يمينى است نه ذيل تجارب الأمم . ياقوت در معجم الأدباء ( طبع مرگليوث ج 2 ص 314 - 315 ) فصلى راجع به ترجمهء صاحب ابن عبّاد و ابن الأثير در حوادث سنهء 568 فصلى راجع به تاريخ خوارزمشاهيه از اين كتاب نقل كردهاند و حمد اللّه مستوفى در ديباچهء تاريخ گزيده آن را مأخذ خود مىشمرد . ( مص )
( 3 ) - ابو الحسن علىّ بن زيد بن اميرك محمّد بن الحسين بن فندق .
( 4 ) - فاعل « خريده است » بلكاتكين است .
( 5 ) - سبب : به سبب .
( 6 ) - اسم : منصب ، سمت .
( 7 ) - طشتدارى : خدمتى بوده است كه مسئول آن طشت و آفتابه را قبل و پس از غذا براى شستن دستها مىآورده است .
( 8 ) - جامه خانه : اتاقى كه رختهاى دوخته و نادوخته را در آن مىگذارند .