رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام عصر ، در حالى كه سرش روى زانوى اميرمؤمنان ، على عليه السلام بود ، به خواب رفت ، نزديك غروب خورشيد بيدار شد و وقتى متوجه گرديد كه على عليه السلام هنوز نماز عصر را نخوانده ، از خداوند خواست خورشيد را بازگرداند تا او نماز بگزارد . اين روايت را به نام حديث ردّ شمس مىشناسند و جمعى از راويان اهل سنّت نيز آن را نقل كردهاند . برخى از منابع ، به عمد يا غفلت ، نوشتهاند كه وجه نامگذارى آن به شمس به اين خاطر است كه بر بلندى بوده و پيش از نقاط ديگر ، ابتدا نور خورشيد بر آن مىتابيده است ! « 1 » به هر روى ، در زمان سخاوى ( م 902 ) اين مسجد ، به مسجد شمس شهرت داشته است . « 2 »
نام ديگر اين مسجد ، مسجد بنى نضير است كه به مناسبت نزديكى آن به محل استقرار يهوديان بنى نضير ، بعدها اين نام هم بر آن اطلاق شده است .
روايتى هم كه در كتاب كافى نقل شده « 3 » نشان مىدهد كه محل رد شمس همان مسجد فضيخ است . جايى كه اكنون در كنار وادى به نام مسجد شمس شهرت دارد و آثار مسجد بودن آن محو گشته و يك چهار ديوارى بدون درِ ورودى است ؛ جايى كه به نظر محمد الياس عبدالغنى ، مسجد فضيخ يا شمس مىباشد و در عوض ، مسجد فضيخ فعلى ، مسجد بنى قريظه است . « 4 » در سفرى كه در تيرماه 80 به اين بخش داشتم ، تصاويرى از آن گرفتم كه در همين كتاب چاپ خواهد شد .
خيّارى نويسندهء « كتاب معالم المدينة المنوره » نيز مسجد شمس را در جاى ديگرى - جز جايى كه فعلًا مسجد فضيخ خوانده مىشود - دانسته و از اهالى قربان كه همه شيعه هستند ، اين مطلب را نقل كرده كه مسجد شمس در قربان است . او مىافزايد :
اين مسجد در شرق مسجد قبا بر تلّ مرتفعى بر كنارهء وادى قرار دارد و به همين جهت
هامش
( 1 ) . المساجد الاثرية ، صص 162 و 163
( 2 ) . التحفة اللطيفه ، ج 1 ، ص 70
( 3 ) . كافى ج 4 ، ص 562
( 4 ) . المساجد الأثريه ، ص 179