نخست : مسجد محله . دوّم : مسجد مركزى در شهر براى نمازگزاران شهر با عنوان مسجد جامع . سوّم : مصلّايى براى مراسم نماز عيد براى تمامى مردم يك منطقه . و چهارم : مسجدالحرام براى حضور همهء مسلمانان .
مسجد در عصر آغازين اسلام ، افزون بر عبادت ، مركزى براى ادارهء حكومت نيز بود . پس از آن ، به عنوان مدرسه نيز مورد استفاده قرار گرفت . بعدها وقتى دارالحكومه و مدرسه ساختند ، مسجد به عبادت اختصاص داده شد ؛ گرچه گهگاه از آن به عنوان مدرسه نيز استفاده مىشده است . در واقع ، مسجد تكيهگاه تمامى مسلمانان در اتكال به خداى واحد قهّار و سمبل قداست ، پاكى ، تقوا و وحدت جامعهء اسلامى است .
3 - نخستين خانهاى كه براى مردم ساخته شد تا در آن به عبادت خدا بپردازند ، بيتاللَّه الحرام است . بنابر اين ، بايد مسجدالحرام و كعبه را قديمىترين محل عبادت دانست . قرآن علاوه بر مسجدالحرام از مسجدالأقصى نيز ياد كرده است . اينها مساجدى است كه پيش از اسلام نيز وجود داشت . بعلاوه ، اهل كتاب نيز مراكز عبادت خاص خود را داشتهاند . مسجدالنبى را هم كه شرحش خواهد آمد بايد به دو مسجد پيشگفته ضميمه كرد .
در واقع ، نخستين مسجدى كه در اسلام بر پايهء تقوا ساخته شد ، مسجد قبا بود كه در سال نخست هجرى ، بلافاصله پس از هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله به يثرب و وارد شدن ايشان به محلهء قبا ساخته شد . و گفتنى است نخستين كسى كه مسجد ساخت ، عمار ياسر بود كه در تأسيس مسجد قبا نقش اول را داشت . پس از آن ، مسجدالنبى در يثرب يا مدينةالنبى صلى الله عليه و آله ساخته شد . به دنبال آن ، هريك از طوايف عرب در ناحيهء خود مسجدى ساختند . آنان از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخواستند تا در نقطهاى كه براى مسجد انتخاب كرده بودند ، نماز بگزارد . سپس محل نماز رسول خدا صلى الله عليه و آله را به عنوان مسجد محلهء خود بنا مىكردند . حتى اگر در آغاز قصد ساختن مسجد نداشتند ، محل نماز رسول خدا صلى الله عليه و آله را به عنوان مسجد و نمازخانه انتخاب مىكردند . ابن شَبّه فهرستى از مساجدى كه
آثار اسلامى مكه و مدينه ( فارسي ) — صفحة 201
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص٢٠١