كه ويران شدهاند و ما در اصل اين كتاب به آنها اشاره كردهايم .
در عرفه نيز چندين بركه وجود دارد كه بيشتر آنها در حال حاضر از خاك پر شده و با زمين همسطح گرديدهاند . برخى از اين بركهها ، به وسيلهء عجوز مادر مقتدر ( خليفهء عباسى ) ساخته شده و شامل پنج بركه مىشود كه تاريخ ساخت آنها سال 315 است .
برخى ديگر را نيز مظفر حاكم اربل در سال 594 و پس از آن ايجاد كرده است . برخى را نيز اقبال شرابى مستنصرى عباسى در سال 633 بازسازى كرد . اين دو نفر ، بركههاى اطراف چشمهء عرفه را نيز مرمت كردند و نام اقبال روى برخى از بركههاى اطراف « جبلالرحمه » وجود دارد . ملك نايبالسلطنهء مصر نيز برخى از آنها را بازسازى نمود .
پس از آن بركههايى نيز در زمان ملك اشرف شعبان حاكم مصر بازسازى شد .
چاههاى مكه و منطقهء حرم
ازرقى ، مطالبى در بارهء چاههاى مكه و حرم آن و نيز چاههاى مكه در عرفه ، در زمان جاهليت و اسلام بازگفته است ، ليكن جز تعداد اندكى كه در بارهء آنها توضيح خواهيم داد ، بقيهء چاهها ، قابل شناسايى نيستند . از اين رو تنها به معرفى چاههايىكه قابل شناسايى هستند ، بسنده كردهايم . مجموع چاههايى كه در محدودهء باروهاى مكه قرار دارند ، پنجاه و هشت حلقه است .
از جمله ، چاهى است در كاروانسراى « سِدرَه » كه داراى آب است و آن را هاشمبن عبد منافبن قصىبن كِلاب حفر كرد . مىگويند قُصىّ آن را حفر كرده و عبدالمطلببن هاشم آن را به مطعمبن عدى بخشيده است و گفته شده كه جبيربن مطعم آن را از فرزندان هاشم خريدارى كرد . « 1 » برخى ديگر از چاهها عبارتند از :
- چاهى در كاروانسراى « شرابى » .
- چاهى در مدرسة الأفضليّه .
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 217