اندازهء چاه زمزم و چشمهها و موقعيت مكانى آن
دربارهء اندازهء چاه زمزم ، ازرقى سخن گفته و در روايتى كه سند آن به خودش هم مىرسد ، چنين مىگويد : عمق چاه زمزم از بالا تا پايين ، شصت ذرع بود و در قعر آن ، سه چشمه در برابر ركن حجرالأسود قرار داشت و يك چشمه هم در برابر ( كوه ) ابوقبيس و صفا و چشمهاى نيز در برابر مروه بود . « 1 » فاكهى نيز همين مطلب را بيان كرده است .
فاكهى خبرى آورده كه در آن عباسبن عبدالمطّلب به كعبالأحبار گفت : كدام چشمهء آن بيشتر آب دارد ؟ او پاسخ داد : چشمهاى كه از برابر حِجر بيرون مىآيد : گفت :
آرى ، درست گفتى .
ازرقى نيز به نقل از وى مىگويد : عمق آن از دهنه تا كوه ، چهل ذرع است كه همهء آن ساخته شده و بقيهء آن ، شامل 29 ذرع ، از كوه كنده شده است .
گفتنى است اين سخن با آنچه دربارهء عمق آن گفته شده ، مغايرت دارد . همچنين ازرقى در روايتى از وى مىگويد : اندازهء دهانه بيرونى چاه زمزم دو ذرع و يك وجب است و عمق چاه ، يازده ذرع و گشادگى دهانهء آن در گردنه ، سه ذرع و دوسوم است .
يكى از دوستانم در حضور من ، ارتفاع دهانهء زمزم ، از زمين و گشادگى و گِردى آن را اندازه گرفت : دهانهء آن يك ذرع و سه چهارم ، و گشادگى آن چهار ذرع و نيم ، و عمق آن دو قيراط كمتر از پانزده ذرع بود كه همه با ذرع آهنى است .
و اما در مورد ويژگى و موقعيت مكانى ، زمزم جايى است مربع كه در ديوارهاى آن تعداد نُه حوض آب است كه از چاه زمزم پر مىشوند و مردم با آب آنها وضو مىگيرند ، البته جز يكى از اين حوضها كه بدون استفاده است . در ديوار طرف كعبه پنجرههايى وجود دارد . اين مكان به استثناى جايى كه روبهروى چاه است ، سقف ساجى دارد و در آن قسمت پنجرهاى چوبى قرار دارد . نمىدانم كه اين مكان را چه كسى بنا كرده است ، چون با وضعيتى كه ازرقى ياد كرده تفاوت دارد .
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 61