اين حديث كه ابن ابى داود آن را از طريق هشام بن عروه نقل كرده يك حديث منقطع مىباشد ولى راويان آن همگى مورد اعتماد هستند . تفسير ابن - حجر به اين معنى است كه در مورد هر آيه يك شاهد براى متن نوشته و يك شاهد براى حفظ ذهنى آن كافى بوده است ولى اكثر علماء ، تعبير دو شاهد را به اين معنى گرفتهاند كه براى هر كدام از نوشتهها و يا محفوظات ذهنى ، شهادت دو عادل ضرورت داشته و آنچه دليل اين نظر قرار داده شده روايتى است كه ابن ابى داود
43
از طريق « يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب » نقل كرده و در آن چنين آمده است :
عمر وارد شد و گفت هر كس از رسول خدا چيزى از قرآن را دريافت كرده بياورد . آيات را بر صحيفهها ، لوحهها و چوبهاى خرما نوشته بودند و از كسى چيزى قبول نمىشد مگر اينكه دو شاهد بر آن شهادت دهند
44
» . « السخاوى » در توضيح اين روايت در « جمال القراء » گفته : « مراد اين است كه مىبايست دو شاهد شهادت دهند كه اين آيه در حضور پيامبر اكرم نوشته شده است
45
» . و گوئى تنها آيات آخر سورهء توبه از اين قاعدهء مستثنى بوده ولى چون اين آيات را بسيارى از اصحاب در حفظ نيز داشتند ، و از اين طريق به تواتر رسيده بود ، اين تواتر به جاى شهادت دو شاهد ، به اينكه اين آيات در حضور پيامبر نوشته شده ، مورد قبول قرار گرفته است .
در اين باره زركشى نيز در « البرهان » مىگويد : « اينكه زيد گفته آخر سورهء توبه را فقط نزد ابو خزيمه يافتم به معناى اثبات قرآن با خبر واحد نيست . زيرا خود زيد اين آيات را شنيده بود و جاى آنها را نيز در قرآن مىدانست و اينكه مىخواست از ديگران نيز آنها را بدست آورد براى جلب پشتوانه و تأييد بيشتر بود نه براى كسب اطلاع از چيزى كه مجهول مىباشد
46
» . چنان كه گفتيم دستور تدوين قرآن پس از واقعهء يمامه صادر شد و تا وفات ابو بكر طول كشيد و بدين ترتيب مىتوانيم بگوئيم ، تدوين قرآن به طور كامل ،
مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى ) — صفحة 119
مساهمون: صبحي الصالح
ص١١٩