بوده است كه فرماندهان و رؤساى هر دو لشكر اهل نجات و پيروانشان اهل آتشند ! « 1 »
عدهء زيادى از اشاعره دربارهء لشكر عايشه معتقد بودند كه آنان در مخالفت خود با على و در قيام خود عليه وى خطاكار بوده و مرتكب گناه گرديدهاند ولى اين گناه كفرآور نيست و باعث فسق آنان نمىگردد و اين خطا كه از آنان سر زده است نبايد باعث عداوت و دشمنى با آنان شود بلكه اين خطا و لغزش اشتباهى است كوچك و لغزشى است قابل عفو و بخشش كه هر كس در اجتهاد و در استنباط خود به چنين خطا و اشتباه فراوان دچار مىشود . « 2 »
گروه ديگر از اشاعره معتقد بودند كه على و عايشه مرتكب هيچ گناهى نگرديدهاند و نمىتوان و نبايد آنان را گنهكار و يا فاسق پنداشت و عملشان را تخطئه و يا تكذيب نمود زيرا هر گروه از روى اجتهاد بجنگ و قيام اقدام كرده بودند منتهى در اجتهادشان خطا و اشتباه داشتند .
بدين گونه عقايد زياد و گوناگون نظريههاى متضاد و مختلفى دربارهء على و عايشه و شركتكنندگان درجنگ جمل به وجود آمده است به طورى كه عمل آنان را گاهى تا به سر حد كفر مىرسانند و گاهى نيز پاك و اهل بهشتشان دانسته نسبت هر نوع خطا و گناه را بر آنان گناه نابخشودنى مىدانند .
ولى به عقيدهء ما ، نيكوترين گفتار و جالبترين جمله دربارهء عايشه همان است كه على ( ع ) گفته است : عايشه پس از اينهمه ايجاد اختلاف و خونريزى باز هم از احترام ما و تمام مسلمانان ، برخوردار مىباشد ، و حساب اعمالش با خداست « و لها بعد حرمتها الاولى و الحساب على الله » « 3 » .
هامش
( 1 ) كتاب عثمانيه جاحظ 246 ط مصر سال 1374
( 2 ) الملل و النحل : 1 / 144 - المفصل 4 / 153
( 3 ) شرح نهج البلاغه 1 / 63 - كنز العمال 8 / 215 - 217 - منتخب كنز 5 / 315 - 331