تجاوز از حق ، « ظلم » است .
« ظلم » سه نوع است :
نخست : ظلم ميان انسان و پروردگار خويش ، كه بزرگترين آن « شرك و كفر » است . همان گونه كه خداى سبحان در سوره لقمان آيه 13 مىفرمايد :
« إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ؛
به راستى كه شرك « ظلم » بزرگى است » .
و در سوره انعام ، آيه 157 فرموده :
« فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ . . . ؛
و چه كسى ظالمتر از آنكه آيات خدا را تكذيب نمايد . »
دوم : ظلم انسان به مردم . چنان كه خداى سبحان در سوره شورى ، آيه 42 مىفرمايد :
« إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ ؛
عذاب و كيفر تنها بر كسانى است كه به مردم ظلم و ستم مىكنند . »
سوم : ظلم انسان بر خويشتن ، خداوند سبحان در سوره بقره ، آيه 231 مىفرمايد :
« . . . يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ؛ . . .
و هر كه چنان كند ، يقينا بر خويشتن ظلم و ستم كرده است . » و در سوره طلاق ، آيه 1 فرموده :
« وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ؛
و هر كسى از حدود الهى تجاوز كند ، يقينا بر خويشتن ظلم و ستم كرده است . »
در عين حال ، ظلم از هر نوع كه باشد ظلم بر خويشتن است و كسى كه متّصف به ظلم گردد - در هر يك از دورههاى عمرش كه باشد : گذشته ، حال يا آينده - او ظالم خواهد بود .
ى ) هَمَّت به و هَمَّ بها : بالأمر ، يعنى : قصد انجام كرد ولى انجام نداد .
ك ) رأى : ديد ، ديدنِ با چشم : نگاه كردن ، و ديدن با قلب : بصيرت و ادراك است .
ل ) برهان : دليل محكم ، حجت روشن جدا كننده حق و باطل ، و آنچه يوسف عليه السلام ديد بيش از اينها بود .
تأويل و معناى آيات
در آياتى كه گذشت ، ابليس به پروردگار عالميان گفت : خدايا ! حال كه مرا لعنت كرده و از رحمت خويش دورم ساختى ، كارهاى زشت مردم دنيا را در نظرشان زيبا جلوه مىدهم ، او اين تهديدش را نيز ، عملى كرد . چنان كه خداى سبحان در سوره نحل ، آيه 63