« رَبَعَ الجَيش » يعنى : يك چهارم غنايم را از آنها ستاند ، و به يك چهارمِ رئيس ، « مِرباع » گفته مىشد ، و در حديث است كه رسول خدا ( ص ) به « عُدّى بن حاتم » پيش از كه اسلام آورد ، فرمود : « تو « مِرباع » مىخورى و آن در دين تو حلال نيست ! » « 1 » و شاعر گفته است :
« لك المرباع منها و الصفايا * و حكمك و النشيطة و الفضول »
يعنى : « يك چهارمها و گزيدهها ويژهى توست ، و هر چه حكم كنى و بين راهىها و زيادتىها ! » « 2 »
و در نهاية اللغه گويد : « انّ فلاناً قَد ارتَبَعَ القوم » يعنى : « فلانى منتظر است كه امير اين قوم شود و يك چهارم بگيرد » و : « هو على رباعة قومه » يعنى : « او آقاى قوم خويش است » .
و در مادّه « خمس » گويد : « و از آن جمله ، سخن عدّى بن حاتم است كه گفت : « رَبْعَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ خَمْسَةٌ فِي الْإِسْلَامِ » يعنى : در جاهليت و اسلام فرماندهى و ريياست كردم ؛ چون امير قوم در جاهليت يك چهارم غنيمت را مىگرفت و اسلام كه آمد آن را يك پنجم كرد و براى آن موارد مصرف تعيين نمود . « 3 »
هامش
( 1 ) . مراجعه كنيد : قاموس اللغه ، لسان العرب ، تاج العروس ، نهاية اللغه و صحاح جوهرى ، مادّه « ربع » و نيز ، سيره ابن هشام ، ج 4 ص 294 .
( 2 ) . نهاية اللغه ، ج 2 ص 62 .
( 3 ) . همان ، ج 1 ص 321 ، و مسند احمد ، ج 4 ص 257 . عدّى بن حاتم در سال نهم هجرى اسلام آورد و در فتح عراق شركت كرد و نيز ، در جمل و صفين و نهروان از ياران امام على ( ع ) بود و چشم او در صفين آسيب ديد . محدثان 66 حديث از او روايت كردهاند . در سال 68 هجرى در كوفه فوت كرد . شرح حالش در استيعاب و اسد الغابه و تقريب التهذيب آمده است . .