تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ
و كقوله تعالى :
وَ قَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ
فقوله : « أنّ دابر هؤلاء » تفسير و توضيح « لذلك الأمر المبهم و فائدته توجيه الذّهن إلى معرفته و تفخيم شأن المبيّن و تمكينه فى النّفس فأبهم فى كلمة « الأمر » ثم وضّحه بعد ذلك تهويلا لأمر العذاب .
يكى از اقسام اطناب ، توضيح دادن و بيانكردن پس از ابهام است . اين توضيح ، براى اين است كه معنى در ذهن شنونده ، استوار گردد ، چون سخن يك بار به شيوهء مبهم و سربسته و كوتاه ذكر گرديده و بار ديگر به شكل گسترده و بيان شده ، بنابراين ، ذكر دوبارهء آن به گونه تفصيلى بر ارجمندى و شرف معنا مىافزايد . مانند سخن خداى و الا :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ . . . »
« 1 » اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، آيا شما را بر تجارتى راه نمايم كه شما را از عذابى دردناك مىرهاند ؟ به خدا و فرستاده او بگرويد و در راه خدا با مال و جانتان جهاد كنيد . در اين آيهء شريفه ،
« تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ »
و
« تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ »
تجارت نجاتبخش را بيان مىكند و توضيح مىدهد . و مانند اين سخن خداى و الا :
« وَ قَضَيْنا إِلَيْهِ . . . »
« 2 » و او را از آن امر آگاه كرديم كه : ريشهء آن گروه صبحگاهان بريده خواهد شد .
« أنّ دابر هؤلاء » براى تفسير و توضيح « ذلك الأمر » آمده « أمر » در آغاز ، مبهم است .
فايدهء اين اطناب ، حركت دادن و روانهكردن ذهن به سوى شناخت آن مبهم است . و فايده ديگرش ، عظمت دادن به موقعيت چيزى است كه بيان شده ، يعنى همان كه مبهم بود به اضافه استوار ساختن آن معنا در جان شنونده .
از اينرو خداوند متعال ، در آغاز ، معنا را با ذكر « الأمر » به شيوهء مبهم و سربسته ذكر كردهاند سپس آن را توضيح دادهاند تا آن امر را ترسناك گردانند .
4 - و منها التّوشيع و هو أن يؤتى فى آخر الكلام بمثنّى مفسر بمفردين ليرى المعنى فى صورتين ، يخرج فيهما من الخفاء المستوحش إلى الظهور المأنوس ، نحو :
العلم علمان : علم الأبدان و علم الأديان .
يكى از انواع اطناب ، توشيع است و آن ، بدينگونه است كه در پايان سخن ، يك تثنيه
هامش
( 1 ) . صف ، 10 و 11 .
( 2 ) . حجر ، 66 .