آورده مىشود ، آنگاه آن تثنيه به دو مفرد تفسير مىگردد و معنا ، از خفاء و پنهانى وحشت خيز بيرون مىرود و به سوى روشنى انسآميز مىگرايد . مانند : « العلم علمان : علم الأبدان و علم الأديان » « 1 » دانش دو گونه است : دانش بدنها و دانش آيينها .
در اين حديث شريف ، ابتداء « علمان » آورده شده است و سپس با دو مفرد ، تفسير گرديده است . « 2 »
5 - و منها التكرير و هو ذكر الشىء مرّتين أو أكثر لأغراض :
الأولّ : التأكيد و تقرير المعنى فى النّفس كقوله تعالى :
« كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ »
و كقوله تعالى :
فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً .
يكى از انواع اطناب ، تكرار و آن ذكر دوباره يا چند بارهء چيزى است براى هدفهايى :
نخستين هدف ، تأكيدكردن و استوار ساختن معنا در جان شنونده است ، مانند سخن خداى و الا :
« كَلَّا سَوْفَ . . . »
« 3 » در اين آيهء شريفه ، تكرار براى تأكيد است .
و مانند سخن خداوند برين :
« فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ . . . »
« 4 » پس بىشك با دشوارى ، آسانى هست .
آرى با دشوارى ، آسانى هست . در اين آيهء شريفه نيز ، تكرار براى تأكيد است .
الثانى : طول الفصل لئلّا يجى مبتورا ليس له طلاوة
كقوله تعالى :
« يا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ »
فكرر « رأيت » لطول الفصل .
دومين هدف تكرار ، فاصلهء زياد بين اعضاى جمله است . آنگاه اين تكرار ، شكل مىگيرد تا سخن ، بريده و تهى از زيبايى نباشد ، مانند سخن خداى برين :
« يا أَبَتِ إِنِّي . . . »
« 5 » اى پدر ، من ( در خواب ) يازده ستاره را با خورشيد و ماه ديدم . ديدم ( آنها ) براى من سجده
هامش
( 1 ) . اين حديث از پيامبر اكرم - صلّى اللّه عليه و آله - است ، نگاه كنيد به بحار الانوار ، ج 1 ، ص 220 ، روايت 52 .
( 2 ) . توشيع در لغت به معنى فشردن پنبهء زده شده است و آنچه گفته شد معناى اصطلاحى آن بود . نكتهء دوم اينكه گفت : در پايان كلام ، تثنيه آورده شود ، براى مثال است و گرنه ممكن است در پايان كلام ، واژه جمعى بيايد و آنگاه آن جمع ، با واژههاى مفرد ، تفسير گردد . توشيع در ادبيات فارسى مانند :دو چيز را حركاتش همى دو چيز دهد * علوم را درجات و نجوم را احكام ( عنصرى )( 3 ) . تكاثر ، 3 و 4 . يعنى به اشتباهتان پى خواهيد برد هنگامى كه هراس روز رستاخيز را بنگريد در اين آيه ، بيم دادن و انذار ، به وسيله تكرار ، تأكيد شده است . تا تأثير بيشترى بگذارد و شديدتر بترساند .
( 4 ) . شرح ، 5 و 6 .
( 5 ) . يوسف ، 4 .