الف : تصور ، ادراك يك چيز تنهاست ، مانند « أ علىّ مسافر أم سعيد » آيا علىّ مسافر است يا سعيد . تو معتقدى كه سفر ، از علىّ يا سعيد به وقوع پيوسته است ، لكن مىخواهى مشخص كنى كه كدامشان به سفر رفتهاند از اينرو پاسخ اين سؤال ، بايد يكى را معيّن سازد ، مثلا گفته شود :
« سَعِيدٌ »
« 1 »
و حكم الهمزة الّتى لطلب التّصوّر ، أن يليها المسئول عنه بها ، سواء أكان :
1 - مسندا اليه نحو : أ أنت فعلت هذا أم يوسف
2 - أم مسندا نحو : أراغب أنت عن الأمر أم راغب فيه ؟
3 - أم مفعولا نحو : ايّاى تقصد أم سعيدا ؟
4 - أم حالا نحو : أراكبا حضرت أم ماشيا ؟
5 - أم ظرفا نحو : أيوم الخميس قدمت أم يوم الجمعة ؟
همزهاى كه براى طلب تصور است بايد در كنار چيزى قرار گيرد كه از آن ، پرسش شده است . فرقى نمىكند كه آن چيز ، هركدام از حالات زير را داشته باشد :
1 - مسند اليه باشد ، مانند : « أأنت فعلت هذا أم يوسف » ؟ در اين مثال ، پرسش نسبت به ذات مخاطب است و « أنت » مسند اليه است و در كنار همزه قرار گرفته .
2 - مسند باشد ، مثل : « أراغب أنت عن الامر أم راغب فيه » آيا از اين كار ، دل كندهاى يا بدان دلبستهاى ؟ در اين مثال ، « راغب » مسند و مسئول عنه است .
3 - مفعول باشد ، همانند : « إيّاى تقصد أم سعيدا » آيا مرا قصد كردهاى يا سعيد را ؟ در اين مثال ، « أيّاىّ » مفعول « تقصد » و مسئول عنه است . و به همين جهت ، پس از همزهء مقدّره قرار گرفته است .
4 - حال باشد چون : « أراكبا حضرت أم ماشيا » ؟ آيا سواره حاضر شدى يا پياده ؟
« راكبا » حال و مسئولعنه است .
5 - ظرف باشد ، بسان : « أيوم الخميس قدمت أم يوم الجمعه » آيا روز پنجشنبه آمدى يا روز جمعه ؟ در اينجا « يوم الخميس » ظرف و مسئولعنه است .
و يذكر المسئول عنه فى التّصور بعد الهمزة و يكون له معادل يذكر بعد أم غالبا و تسمّى متّصلة
هامش
( 1 ) . انبياء / 62 .