نمايش چهارم : در استخراج قبله در جميع بلاد .
وآن موقوف است بر تحصيل دايرهء هنديه واستخراج خطّ نصف النهار وخط مشرق ومغرب بلد مطلوب .
دايرهء هنديه آن است كه : موضعي را از زمين راست [ وهموار ] كنند ، چنانكه اگر قدرى آب بر آن ريزند از همهء أطراف يكسان برود ، پس بر آن موضع دايرهاى بكشند وبر مركز - يعنى : وسط حقيقي آن - شاخصى مانند چوب ، يا آهنى كه راست وبدون اعوجاج وسرش مخروطى وتيز باشد ؛ راست نصب كنند چنانكه بر آن موضع عمود شود وميل به هيچ طرف نكند ، وچون از سر شاخص به سه موضع متباعد از محيط آن دايره خطّ فرض كنند ، آن خطوط مساوى همديگر باشند ، واگر طول شاخص به قدر ربع قطر دايره باشد بهتر است ، پس بعد از نصب شاخص در وقتي كه آفتاب به سمت مشرق باشد ، نگاه كنند كه چون سايه سر شاخص به محيط رسد وخواهد كه داخل دايره شود ، موضع دخول را نشان كنند وبگذارند تا آفتاب از دايرهء نصف النهار گذشته وسايهء سر شاخص به محيط رسيده ؛ خواهد كه بيرون رود پس موضع خروج را نيز نشان كنند ، پس ميان هر دو نشان را به خطّى مستقيم وصل نمايند ، پس آن خطّ را دو نصف كنند واز منتصف خطّ به مركز دايره خطّى مستقيم كشند وبه هر طرف به محيط دايره رسانند ، واين خط را خطّ نصف النهار گويند ، زيرا كه :
چون سايهء شاخص بر آن خط افتد - در هر وقت از أوقات كه باشد - روز به نصف رسيده آفتاب در وسط السماء باشد ، وچون سايه خواهد كه از آن خطّ بدر رود زوال شمس واوّل ظهر باشد .
پس هر يك از نصف شرقي وغربى را تنصيف كنند به خطّى مستقيم كه بر مركز دايره گذرد وبه هر طرف به محيط رسد ، واين خطّ را خطّ مشرق ومغرب گويند ، وچون آن را بر فلك دايره نمايند آن دايره را معدّل النهار نامند ، زيرا كه :
مقامع الفضل — صفحة 510
مساهمون: مؤسسة العلامة المجدد الوحيد البهبهاني
ص٥١٠