در اوّل حمل واوّل ميزان - كه شب وروز مساوى مىباشند - آفتاب موازى اين خطّ طلوع وغروب مىكند ومحلّ طلوع وغروب آن وقت را مشرق اعتدال ومغرب اعتدال گويند ، پس محيط دايره به اين دو خطّ به چهار قسم متساوي منقسم مىگردد ، وآنگاه هر قسمي را به نود حصّهء متساوي قسمت كنند وهر حصّه را درجه مىگويند كه مجموع سيصد وشصت درجه باشد . وهمچنين هر درجه را شصت حصّه كنند وهر حصّه را دقيقه گويند ، پس دقيقه را شصت حصّه كنند ، وهر حصّه را ثانيه گويند ، وبه اين طريق ثالثه ورابعه ، تا هر قدر كه خواهند فرض مىنمايند .
وچون اينها معلوم شد از شهري كه خواهى قبلهء آن را تعيين « 1 » نمائى ، ملاحظه كن كه نسبت آن بلد با مكّه ؛ خارج از هشت صورت نخواهد بود ، پس اگر مساوى باشد در طول وزايد در عرض ؛ قبله آن خط جنوب بود ، واگر ناقص بود در عرض خط شمالي باشد ، واگر مساوى باشد در عرض وناقص باشد در طول : خطّ مشرق بود ، واگر زايد بود ؛ در خطّ مغرب بود .
واگر در طول وعرض زايد بود ؛ قبله در ربع غربى جنوبي باشد ، واگر ناقص بود ؛ در ربع شرقي شمالي ، واگر در طول زائد بود ودر عرض ناقص ؛ در ربع غربى شمالي ، واگر به عكس بود ؛ در ربع شرقي جنوبي باشد .
وچون در اين صور أربع ؛ ربع قبله معلوم شد ، پس در صورت أولى كه زائد است در بعدين بگير بقدر ما بين طولين را از درجات ودقائق زائده از نقطهء جنوب بلد به سمت مغرب ونشانى بر آن بگذار ، وهمچنين از نقطهء شمالي بشمار ونشانى بگذار وبعد از آن دو نشان را به خطّ مستقيم به هم متّصل گردان وآن را خطّ نصف النهار مكّه دان ، پس بگير بقدر ما بين عرضين از درجات ودقائق زائده از نقطهء مشرق بلد به سمت جنوب ونشانى گذاشته ، وهمچنين از
هامش
( 1 ) حجري : معين .