بيان مىنمايم « 1 » كه چه قدر مىشود .
هرگاه به عوض يك حويزه ؛ يك دانهء گندم باشد ، بدان كه خانههاى شطرنج شصت وچهار است ، وچون در خانهء اوّل يك دانه گندم گذارى ؛ ودر خانه دويم دو دانه ، ودر سيّم چهار دانه ، وهمچنين در هر خانهء لاحقى تضعيف عدد خانهء سابق نمائى ، ودر خانهء دهم پانصد ودوازده دانه مىشود ، وآن را به وزن كشيدهايم « 2 » ، تخمينا پنج مثقال صرّاف شده ، پس در خانهء يازدهم ده مثقال مىشود ، ودر خانهء دوازدهم بيست مثقال وهمچنين مضاعف شده ، در خانهء بيستم پنجهزار ويكصد وبيست مثقال مىشود - كه هشت من تبريزى هشت عباسى باشد - پس در خانهء بيست ويكم شانزده من مىشود ، وچون مضاعف كنى در خانهء سىام ؛ هشت هزار ويكصد ونود ودو من مىشود ، وآن هشتاد ودو خروار است الّا هشت من ؛ كه هر خروارى يكصد من باشد ، وآن را يك انبار فرض كن ، وچون انبار را مضاعف كنى در خانهء سى ويكم دو انبار مىشود ، وبه تضعيف در خانهء چهلم يك هزار وبيست وچهار انبار مىشود ، وآن را يك قريه فرض كرده مضاعف كن ، كه در خانهء پنجاهم ، يك هزار وبيست وچهار قريه مىگردد ، وآن را يك بلدهء عظيمه مانند أصفهان فرض كن ، بلكه معلوم نيست كه شهري به اين حدّ برسد ، وچون بلده را مضاعف كنى در خانهء پنجاه ويكم دو بلده مىشود ، ودر خانهء شصت وچهارم - كه آخر خانههاى شطرنج است - شانزده هزار وسيصد وهشتاد وچهار بلدهء عظيمه مىشود ، كه آنها را موافق تعارف انبار كنى وپر از گندم نمائى « 3 » وظاهرا اين قدر شهر در ربع
هامش
( 1 ) ه : مىكنم .
( 2 ) ج ، د ، ه : كشيدهاند .
( 3 ) محاسبه با اعداد وأرقام به اين شرح مىباشد : در خانهء أول : 1 عدد ، وبا دو برابر شدن در خانههاى بعدى ؛ خانهء دهم 512 ، ودر خانه بيستم بيش از 524 هزار ، ودر خانهء سىام بيش از 536 ميليون ،