پارتى و دولت ساسانى ( بهويژه در نخستين دوره تأسيس اين دولت ) ، طبعا روابط توليدى ، بر مبناى بردهدارى بوده و به موازات آن در برخى مناطق روابط « زندگى اشتراكى » محفوظ مانده است .
با پيدايش پيشرفت روابط فئودالى در دولت ساسانى ، دورهء « تاريخ ايران باستان » پايان مىيابد و دورهء « ايران قرون وسطى » آغاز مىشود ، ويژگىهاى اين دوره قدرت گرفتن روابط فئودالى و به موازات آن حفظ روابط پيشين يعنى نظام بردهدارى در برخى از مناطق كشور است . ايران در دوران قرون وسطى بارها مورد تجاوز استيلاگران بيگانه از قبيل عربها ، عشاير ترك ، مغولها و ديگران قرار گرفت ، استيلاگران نظام اجتماعى خود را به ايرانيان تحميل كردند ( خلفاى عرب ، تركان سلجوقى ، امپراطورى مغول ، دولت تيمور ، دولتهائى كه از دودمان تركمن بودند و قرهقونيلو و آققونيلو نام داشتند ) .
يكى از ويژگيهاى « ايران قرون وسطى » ، پراكندگى مالكيتهاى فئودالى به شكلهاى گوناگون و ستيزهاى دائمى فئودالى در اين سرزمين بوده است .
در دوران باستان ضمن مقايسه با كشورهاى ديگر ، ايران از پيشرفتهترين حكومتها بهشمار مىرفت ، اما تاختوتاز ويرانگرانهء بيگانگان ، جنگها و ستيزهاى پيوسته ميان فئودالها ، هجومهاى غارتگرانه و نابود كنندهء بىشمار عشاير كوچنشين به مردم شهر و روستا ، منجر به نابودى و ويرانى شهرها و روستاها در دوران قرون وسطى گرديد .
بنابراين بازسازى سيستم آبيارى كه زمانى دراز و كارى توانفرسا را لازم داشت ، غير ممكن گرديد و اين گونه پيشرفت اقتصادى و اجتماعى كشور متوقف شد ، اين انگيزهها با نفوذ فراوان روحانيان مرتجع دين مسلمان روى مردم ، درهم آميختند و ايران را در آغاز دوران عصر جديد به كشورى عقبمانده تبديل كردند ، بنابراين روابط توليدى جامعه ايرانى در اين زمان به همان وضع فئودالى قرون وسطائى و در بعضى جاها فئودال - پدر - سالارى باقيماند .
در دوران عصر جديد ، هنگامى كه در ميان ملتهاى اروپائى پيشرفت تاريخى ادامه داشت و روابط بورژوازئى در آن كشورها پابرجا مىشد ، ايران ناتوان و عقبمانده نتوانست در برابر تجاوز كشورهاى سرمايهدار ايستادگى كند و رفتهرفته به كشور نيمه مستعمرهء وابسته به اين كشورها تبديل گرديد . تنها در نيمه دوم قرن 19 بود كه روابط بورژوائى در جامعهء ايران آغاز گرديد و طبقهء بورژوازى وابسته ، در ايران پديد آمد .
مهمترين رويداد آغاز قرن بيستم در ايران انقلاب بورژوازى و ضد امپرياليستى سالهاى 1911 - 1905 بود ، اين انقلاب در پى انقلاب 1905 روسيه در ايران پا گرفت و بيگمان رويدادهاى روسيه اثر فراوانى روى جنبش مردم ايران گذاشت . انقلاب ايران
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 20
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٠