از « قواعد » نظام دولت و ملك مىشمارد حق دارد . زيرا كه حذف دستگاه جاسوسى ، بدون آنكه به جاى آن نظارت مؤثر و واقعئى برقرار شود ، ممكن بود فقط خودكامى و بىبندوبارى شاهزادگان و واليان را شديدتر و افزون سازد .
نظر ايرانيان دربارهء سلطنت مطلقه - يعنى پادشاهى واحد كه آمر و ناهى مطلق در امور ملك و دولت باشد - نيز براى صحرانشينان بيگانه بود و از لحاظ ايشان امپراطورى ملك همهء خاندان خان بوده است . اين حقيقت كه در آغاز كار سلجوقيان در آن واحد در برخى از بلاد خراسان بنام طغرل خطبه خوانده مىشده و در بعضى شهرهاى ديگر بنام برادر او داود « 1 » ، خود نشان مىدهد كه سلجوقيان در به دو امر تا چهحد با فكر وجود سلطان واحد و مطلق بيگانه بودهاند .
اساس فئودالى و جنگهاى خانگئى كه مولود اجتنابناپذير آن اساس بوده در دولت سلجوقيان و قراخانيان بسط و توسعهء فراوان يافت . روش اقطاعات لشكرى يعنى حصههائى از زمين كه در عوض مواجب و يا بخشى از آن به لشكريان داده مىشده نيز از لحاظ منافع اهالى زيانبخش بوده « 2 » . اين اساس يعنى اقطاع در بخش شرقى جهان اسلام فقط پس از فتوحات تركان بسط و توسعهء وافر يافت . در گذشته نيز گاه به پاداش لشكريانى كه خدمات نمايانى كرده بودند زمين داده مىشده . ولى اينگونه موارد به حدى نادر بوده كه نظام الملك مىگويد گويا پادشاهان پيشين به هيچكس زمين به اقطاع نمى - دادند و فقط مواجب نقدى مىپرداختند . اين ترتيب هنوز در عهد وى در قلمرو دولت غزنويان مراعات مىشده « 3 » . در امپراطورى سلجوقيان دادن اقطاع عملى
هامش
( 1 ) - ابن اثير ، چاپ تورنبرگ ،I X، 328 - 327 .
( 2 ) - 285 .sq251 .Bd I , S، «Culturgeschichte» ،Kremer( 3 ) - رجوع شود به ( ماقبل ص 511 حاشيه 2 ) .