عظيمى است . دريغا كه اخبار مربوط به آن عهد ، كه در دست است ، كوتاه و مختصر مىباشد و بدينسبب نمىتوانيم دگرگونيهائى را كه در نظامات عهد سامانيان پديد آورده بودند تعقيب كنيم و معلوم سازيم وضعى كه مغولان در آن سرزمين يافتند چگونه ايجاد شده بوده . دربارهء تغييراتى كه سلجوقيان در ايران داده بودند اندكى بيشتر اطلاع داريم . اوضاع و احوال متشابه ( يعنى تسخير سرزمينى كه سازمان سياسى اسلامى مشرق در آن حكمفرما بوده ، توسط صحرانشينان ترك ) تا حد زيادى ، مىبايست عواقب و نتايج همانندى ببار آورد .
گذشته از اين ، تأسيس امپراطورى سلجوقى براى ماوراء النهر نيز واجد اهميت بوده ، زيرا كه خوارزم و خوارزمشاهان نيز جزء امپراطورى مزبور بودند و ايشان كه در قرن هفتم هجرى ( سيزدهم ميلادى ) ماوراء النهر را به زير فرمان درآوردند در آغاز ولات دستنشاندهء سلجوقيان شمرده مىشدند . بدينسبب مختصرا به ذكر ويژگيهائى كه سلجوقيان را از اسلاف ايشان ممتاز مىداشته مىپردازيم .
ديربازى است كه خصايل شخصى نخستين سلاطين سلجوقى ، يعنى طغرل و الب ارسلان و ملك شاه آنچنانكه بايد و شايد ارزيابى شده است . حتى آ . موللر كه بطور اعم نسبت به تركان نظرى فوق العاده تحقيرآميز دارد « 1 » ، حق فرمانروايان مزبور و به ويژه دو نفر آخرى را كاملا ادا كرده است « 2 » . حتى در قرون وسطى نيز به تضادى كه ميان خو و سيرت قوم ترك و سلاطين آن قوم وجود داشته توجه شده بوده و اين خود از سخنان جالبتوجه ادريسى « 3 » دربارهء
هامش
( 1 ) 22 .Bd II , S« ،Der Islam» ،ller؟Mu( 2 ) - همانجا ، 95 ،S( 3 ) - ترجمهء ژوبر ،I، 498 .