پيامبران و حكما مثالهاى زيادى هست .
فصلى [ در أقسام امثال قرآن ] :
امثال قرآن دو گونه است : ظاهرى كه به آن تصريح شده ، و مخفى كه واژهء مثل در آن ذكر نگشته ؛ از مثالهاى اوّل :
( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً . . . )
« 1 » مىباشد كه خداى تعالى براى منافقين دو مثال زده : يك مثال به آتش ، و مثال ديگر به باران .
ابن أبى حاتم و غير او از طريق علىّ بن أبى طلحه از ابن عبّاس آوردهاند كه گفت : اين مثلى است كه خداوند براى منافقين آورده ، آنان به اسلام افتخار و عزت كسب مىكردند ، مسلمانان با آنان وصلت مىنمودند و موارثه با ايشان واقع مىشد ؛ و در تقسيم غنايم آنان را شركت مىدادند ، پس چون مردند خداوند آن عزّت را از آنان سلب كرد همچنانكه از صاحب آتش روشناييش گرفته مىشود ،
( وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ )
مىفرمايد : آنان را در عذاب ترك گفت ، ( أو كصيب ) همان باران است ، خداوند مثل آن را در قرآن آورده ، ( فيه ظلمات ) فرمايد : آزمايشى در آن است ، ( و رعد و برق ) ترسانيدن
( يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ )
مىفرمايد : نزديك است كه محكم قرآن بر زشتيهاى منافقين دلالت كند ،
( كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ )
« 2 » مىفرمايد : هر چه منافقين در إسلام عزتى بنگرند اطمينان يابند ، و چون صدمه به آن رسد برخيزند كه به كفر بازگردند ؛ چنان كه خداوند فرموده :
( وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ . . . )
« 3 » .
و از جمله فرمودهء خداى تعالى است :
( أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها
- خداوند آبى از سوى آسمان فروفرستاد پس نهرهايى به قدر آنها جارى شد . . . « 4 » ابن أبى حاتم از طريق علىّ بن أبى طلحه از ابن عباس آورده كه گفت : اين مثلى است كه خداوند زده است ، منظور فراگيرى دلها از آن ( نازل شده ) به قدر شك و يقين آنهاست ،
( فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً
- أمّا كفها از بين مىروند ) و آن شك است ،
( وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ
- و اما آنچه براى مردم سود دارد پس در زمين
هامش
( 1 ) بقرة ، 17
( 2 ) بقرة ، 19 و 20
( 3 ) حج ، 11
( 4 ) رعد ، 17