هلاك نموديم كه اينان اينك در ديارشان رفت و آمد مىكنند ، براستى كه در آن نشانههايى است آيا نمىشنوند ؟ « 1 » ، ( أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ . . ) تا ( أَ فَلا يُبْصِرُونَ - آيا نمىبينند كه ما آب باران را به سوى زمين خشك و بىآب و گياه مىفرستيم تا اينكه به آن گياهان و حاصلى برآوريم كه چهارپايانشان و خودشان از آن مىخورند آيا نمىنگرند « 2 » ، كه در آيهء اوّل « يهد لهم » آورده و آن را با « يسمعون » ختم كرده ، چون موعظه در آن شنيدنى است كه خبر گذشتگان است و در آيهء دوّم « يروا » آمده و با « يبصرون » پايان يافته چون ديدنى است . و فرمودهء خداوند : ( لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ) « 3 » كه لطيف با آنچه با چشم ديده نمىشود مناسبت دارد ، و خبير با آنچه ديده مىشود . و فرمودهء خداوند : ( وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ) تا آنجا كه فرموده : ( فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ ) « 4 » كه در اين فاصله تمكين تامّ مناسب ما قبلش هست ، و يكى از صحابه هنگام نزول اين آيه به ختم نمودنش به همين جمله مبادرت ورزيد ، پيش از آنكه آخرش را شنيده باشد ؛ ابن أبى حاتم از طريق شعبى از زيد بن ثابت آورده كه گفت : رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم اين آيه را بر من املا مىكرد : ( وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ) تا آنجا كه فرموده : ( خَلْقاً آخَرَ ) ، معاذ بن جبل گفت : ( فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ ) ، پس پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم خنديد ، معاذ عرضه داشت : از چه خنديدى اى رسول خدا ؟ فرمود : به اين جمله آيه ختم شده است ! و حكايت شده كه اعرابيى شنيد كه خوانندهاى مىخواند : ( فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ ) « 5 » « فاعلموا أنّ اللّه غفور رحيم » ، و با اينكه قرآن نخوانده بود گفت : اگر اين كلام خدا باشد چنين نمىگويد ، [ شخصى بر آن دو گذشت پس گفت : اين آيه را چگونه مىخوانى ؟ جواب داد : ( فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ) پس گفت : همين شايسته است ] ، حكيم است كه آمرزش را هنگام لغزش ياد نمىكند ؛ زيرا كه فريب دادن مىباشد .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ۲ — صفحه 319
پدیدآورندگان: جلال الدين السيوطي
ص۳۱۹
پاورقی
( 1 ) سجده ، 26
( 2 ) سجده ، 27
( 3 ) انعام ، 103
( 4 ) مؤمنون ، 12 و 14
( 5 ) بقرة ، 209