تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً ) « 1 » ، كه زياد شدن ايمان - كه فعل خداست - به آيات نسبت داده شده چون آيات سبب آن است ، ( يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ ) « 2 » ، ( يا هامانُ ابْنِ لِي ) « 3 » ، كشتن فرزندان بنى اسرائيل - كه كار زيردستان فرعون است به او - و بنا كردن - كه كارگران عهدهدار آن بودهاند - به هامان نسبت داده شده است ، چون آن دو به آنها أمر مىكردهاند . و نيز فرمودهء خداوند : ( وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ ) « 4 » فرودآوردن به آنان نسبت داده شده ، چون با دستور دادن به كفر سبب آن شدهاند . و از اين گونه است فرمودهء خداى تعالى : ( يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً ) « 5 » فعل به ظرف نسبت داده شده ، چون در آن واقع گرديده است . ( عِيشَةٍ راضِيَةٍ ) « 6 » يعنى : مرضيه . ( فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ ) « 7 » يعنى : عزم على الامر ، به دليل : ( فَإِذا عَزَمْتَ ) « 8 » . و اين گونه بر چهار نوع است : يكى : اينكه دو طرف آن حقيقت باشد ، مانند آيهاى كه در آغاز بحث گذشت ، و مانند فرمودهء خداى تعالى : ( وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها ) « 9 » . دوم : هر دو طرف آن مجازى باشد ، مانند : ( فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ) « 10 » يعنى : در تجارت خود سود نبردند ، و سود و تجارت در اينجا مجاز است . سوم و چهارم : آن است كه يكى از دو طرف آن حقيقى باشد و طرف ديگر مجاز ، مانند فرمودهء خداوند : ( أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً ) « 11 » يعنى : برهانا ، ( كَلَّا إِنَّها لَظى * نَزَّاعَةً لِلشَّوى * تَدْعُوا ) « 12 » كه فراخواندن آتش مجاز است ، و فرمودهء خداوند : ( حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ) « 13 » ، ( تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ ) « 14 » ، ( فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ ) « 15 » ، و نام « أم - مادر » براى آتش مجاز است ، يعنى همانطوركه مادر پناه فرزند خويش است ، آتش نيز مأوى و پناهگاه كافر مىباشد . گونهء دوم : مجاز در مفرد ، كه مجاز لغوى نيز ناميده مىشود ، و آن به كار بردن
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ۲ — صفحه 122
پدیدآورندگان: جلال الدين السيوطي
ص۱۲۲
پاورقی
( 1 ) . أنفال ، 2
( 2 ) . قصص ، 4
( 3 ) . غافر ، 36
( 4 ) . ابراهيم ، 28
( 5 ) . مزمل ، 17
( 6 ) . حاقة ، 21
( 7 ) . محمّد ، 21
( 8 ) . آل عمران ، 159
( 9 ) . زلزله ، 2
( 10 ) . بقرة ، 16
( 11 ) . روم ، 35
( 12 ) . معارج ، 15 و 16 و 17
( 13 ) . محمد ، 4
( 14 ) . ابراهيم ، 25
( 15 ) . قارعة ، 9