جذب رحمت حق است .
شرح
شبهات جواب داده شده است . ما ، اين مبحث عالى و اصل مسألهء شفاعت را نحوى تحرير و تقرير نمودهايم كه بعد از مراجعهء به آن انسان معتقد مىشود كه اگر شفاعت در اسلام نبود نقصى در كار بود .
ولى بايد توجه داشت كه شفاعت در اسلام با بعضى از خرافات ربطى ندارد ، مثلا در تمام عمر در معاصى كبيره غوطهور باش و مسلّم دار كه ائمه از تو شفاعت خواهند كرد و اصلا طعم عذاب الهى را نخواهى چشيد ، بايد متوجه بود كه هر عمل بد ، در نفس ، اثرى سوزنده مىگذارد . و ديگر آن كه نفوس منغمر در معاصى كه به واسطه تبعيّت از شهوات ، صورت انسانى را از دست مىدهند و نيات سوء و ملكات ناشى از معاصى در باطن نفس آنان ، جوهرى و راسخ مىشود ، از عذاب خلاصى ندارند ، كسانى كه براى جلب منافع خود و براى تسكين شهوات نفسانى خويش و از براى ابقاى خود در مدتى قليل ، چنان رأفت و رحمت و عطوفت مخصوص انسانى را از دست دادهاند كه حاضرند همهء عالم را به آتش بكشند ، به چه نحو متصور است كه رحمت حق را جلب نموده از عقوبت الهى كه مبدأ آن ، امرى داخلى و فقط ناشى از اعمال و نيّات انسانى است ، رهايى يابند ؟
لذا كثيرى از محققان تصريح كردهاند كه « و لا خلاص لمن لم يكن أكثر همّه الآخرة » و از ائمه رسيده است : « و لا تجعل الدنيا آخر همّنا » و ان قيل : فقد نهى اللّه تعالى عن اليأس بالكفر و المعصية من رحمة اللّه تعالى و وعدهم بالغفران عن الذنوب جميعا و وصف نفسه بانه هو الغفور الرحيم و وجب عليه الوفاء بوعده لأنه يطلب الثناء المحمود ، فيلزم أن يكون مآل الكل إلى الرحمة لانه تعالى قال : فذكر بالقرآن من يخاف وعيد . ان ذكرهم بزواله و اجتماعهم معى ، لان القرآن هو الجمع . آيات وارده در عدم غفران شرك وعيد است و غرض از وعيد تخويف است لانه تعالى يتجاوز عن السيّئات و ان الثناء بصدق الوعد لا الوعيد . صدر الحكماء فرموده است قسر نه دائمى است و نه اكثرى و آيات خلود مقيد است به حرام سماوات و ارض يعنى سماوات و ارض خاص برزخ و مثال يا مادام بقاء آثار طبايع علوى و سفلى در نفوس معذّبه .
حق بندگان خود را كه از اسراف بر نفس منع نموده خوددارى ننمودهاند منع از نوميدى از رحمت حق نموده و لا اسراف على النفس الا بالكفر و المعصية . خلود در نار نيز با انقطاع عذاب منافات ندارد ، رحمت ذاتى حق و غضب عرضى است و عرض زائل مىشود و از آبى كه خلقت مبتنى بر توحيد است عوارض ناشى از عقايد و اعمال بالأخره مغلوب و به حكم و اللّه غالب على امره رحمت حق موجب انقطاع عذاب و تبديل آن به عذب امرى ضرورى در نظام است . الاحقر آشتيانى .