از مقام صرافت تام و محوضت ، به تعيّنى از تعيّنات ، متنزل مىگردد .
نگارنده ، در تفسير سورهء توحيد ، مفصل در سرّ ذكر اسم « رب » بعد از اسم « اللّه » و ذكر دو اسم « رحمان » و « رحيم » بعد از اسم رب ، بحث كرده است و در اينجا به مناسبت ظهور رحمت از حق به اعتبار اسم « رحمان » و اسم « رحيم » كه با مسألهء آخرت و ظهور و تجلى اسماى مشعر به رحمت ارتباط دارد بحث مىشود .
و تقرير اين اصل كه دوام رحمت رحيميه و رحمت رحمانيه يعنى رحمت امتنانيه و بيان اين اصل مهم كه انقطاع عذاب به چه اسمى مستند است ؟ و آيا حكومت اسم رحمان سبب و مقتضى انقطاع عذاب است و يا آن كه اسم رحمان و شفاعت حاكم بر مظاهر سعدا و اشقياست و يا انقطاع عذاب ناشى از تجلى اسم رحيم است ؟ و مراد از كلمهء رحمت ، در كلام معجز نظام - وسعت رحمتي غضبي - چه رحمتى است ؟
و آيا - كتب ربكم على نفسه الرحمة - مقتضى خلاصى كفّار از عذاب و موجب انقطاع عذاب است و يا اصل رحمت مقيد به قيود خاص ، منشأ قطع عذاب و انقطاع غضب است ؟ آيا بين دو رحمت « بسمله » و دو رحمت فاتحة الكتاب فرق است ؟
در صورتى كه بسمله جزء آيه باشد - كما عليه الفرقة الناجية كثّرهم اللّه تعالى - ذكر رحمان و رحيم در سورهء حمد و بعد از اسم « رب » مجرد تكرار است ، در صورتى كه اهل تحقيق گويند تكرار ، در آيات الهيه وجهى ندارد ، چه در كتاب تكوين و چه در كتاب تدوين ، تكرار درست نيست ، يعنى همان طورى كه تجلى حق به وجود منبسط در مجالى و مظاهر ، تكرار نپذيرد ، تجلى در كلمات و رقوم هم تكرار ندارد [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] . چون تدوين در رقوم و نقوش امكانى از جمله در قرآن مجيد و فرقان عظيم بر طبق تكوين است ، اگر تكرار شود ، در سعهء تجلى الهى قادح است كه : إنّ في جمال اللّه سعة لو تكرر لضاق ، لذا سلطان اهل توحيد على امير اوليا فرمودهاند : حق تعالى در كلام خود متجلى است و شما نمىبينيد ، تجلى حق در كلام خود بر طبق تجلى در نظام وجود است ، لذا مراتب وجود سعى و اطلاقى قرآن بر طبق درجات وجود است . كسانى كه به مطلع كلام الهى رسيدهاند ، جميع درجات وجود را از اين مقام كه مقام تعيّن حق به اسم « المتكلم » است ، شهود نمايند .