از ملا صدرا محققان احتمال هم نمىدادند كه كسى تفوه بجواز حركت در جوهر نمايد ودر عصر أو وبعد از أو نيز جمعى از أهل دانش آن را شديدا انكار نمودهاند وبرخى از متأخرين نيز كه بعضي از مباني ملا صدرا را قبول كردهاند به واسطهء غموض درك اين مسأله در دلائل آن تشكيك نمودهاند وبعضي ديگر در اين بحث حيرانند وبرخى ألفاظ را جارى بر زبان مينمايند ولى از تصوير آن عاجزند .
جمعى حدوث جسماني نفس ناطقه را انكار كردهاند ومعتقد شدهاند كه شيء مجرد بايد قديم زماني باشد وبالأخره از باب عدم نيل بدرك مسأله حركت در جوهر مبناى خاص در نفس قائل شدهاند وبعضي نيز اتحاد عاقل ومعقول را انكار كردهاند وانكار آنان ناشى از انكار حدوث جسماني است « 1 » ونتوانستهاند درك كنند كه نفس خود مادة معقولات ومدركاتست وادراك منشأ رسيدن بمقام انساني است وكساني كه بمقام ادراك حقايق معقوله نرسيدهاند ، از تجرد وروحانيت خاص انسان محرومند ، حيوان بالفعل وانسان بالقوهاند .
نقل وتزييف
حكيم محقق آخوند ملا عبد الرزاق لاهيجى در برخى از آثار خود « 2 » حركت
Footnote
( 1 ) - سيد الحكماء آقا ميرزا أبو الحسن جلوه با اينكه به تشكيك خاص در وجود قائل است وأصل وحدت را سارى در مراتب وجود مىداند وناچار مراتب وجوديه را متصل بيكديگر دانسته ولى در مقام حفظ اين وحدت ويا تصوير آن در مراتب صعود وجود ، با اينكه مسلم ميدارد كه صعود بر طبق نزول است اظهار عجز نموده وبه بعضي از دلائل حركت جوهر مناقشه مينمايد ودر مسألهء اتحاد عاقل ومعقول نيز در برخى از أحيان از شيخ واتباع أو جانبدارى نموده ودر مقام تقرير دليل خوب واضح است كه قوه ادراكي أو در مقام خود تام در اين مباحث قدرى راجل است .
( 2 ) - رجوع شود بكتاب گوهر مراد چاپ سنگى بمبئي 1301 ه . ق . ص 51 و 52 .