( * * ) 828 - 835 / 1425 - 1432 حسين دوم ابن علاء الدوله بن سلطان احمد
835 / 1432 استيلاى تركمانان قرهقوينلو بر جنوب عراق
جلايريان از جمله دولتهايى بودند كه جانشين دولت ايلخانيان ايران شدند و سرزمينهاى آنها را در عراق و آذربائيجان به تملك خويش درآوردند . گمان مىرود كه آل جلاير در اصل يكى از قبايل مغول تابع هلاگو خان بودهاند . مؤسس اين سلسله امير حسن بزرگ ( او را از آن روى بزرگ مىخواندند تا از دشمن خود امير حسن كوچك جلايرى متمايز باشد ) كه در زمان سلطان ابو سعيد حكمرانى آناطوليا را داشت . وى بعدا بر امراى چوپانى غلبه يافت و بغداد را مركز قدرت خويش قرار داد . باوجوداين ، تا سال 747 / 1346 از سلاطين ايلخانى تبعيت مىكرد و اين در زمان پسرش ، سلطان اويس بود كه آل جلاير يكسره مستقل شدند .
شيخ اويس در ابتدا ، استيلاى خانهاى اردوى زرين را ( بنگريد به شمارهء 134 ) بر آذربائيجان پذيرفت ، اما بعدا آنجا را براى خود تسخير كرد ( 761 / 1360 ) و تفوق خود را در فارس بر امراى آل مظفر كه با يكديگر به جنگ و جدال اشتغال داشتند ، تحميل كرد . اما جانشينان او ، با قدرت نوخاسته تركمانان قراقوينلو در دياربكر ( بنگريد به شمارهء 145 ) و حملهء خانهاى جاهطلب اردوى زرين ، از طريق قفقاز به آذربائيجان مواجه شدند .
پسر اويس ، سلطان احمد ، با تيمور كه در شمال ايران و عراق بود به مخاصمت برخاست ، ولى شكست خورد و به نزد مماليك مصر گريخت ، و فقط پس از مرگ تيمور در 807 / 1405 بود كه به بغداد بازگشت . بارى ، ضرباتى كه از يورشهاى تيموريان به پيكر دولت جلايريان فرود آمد آن را ضعيف و ناتوان ساخت . ديرى نگذشت كه آذربائيجان به دست تركمانان قراقوينلو افتاد و پس از آن بغداد نيز به تصرف آنان درآمد ( 815 / 1412 ) . تنها در قسمت سفلاى عراق و در واسط ، بصره و شوشتر امراى كوچك جلايرى به عنوان دستنشاندگان شاهرخ ميرزاى تيمورى باقى ماندند ، ولى عمر آنان با قتل امير حسين دوم در حلّه در سال 835 / 1432 به پايان رسيد .
جلايريان اگر از روى نامهاى خاصشان قضاوت كنيم تمايلات شيعى داشتند ، هر چند اين دليل نمىتواند دليلى قوى و قانعكننده محسوب شود . حكومت آنان در بغداد و تبريز از اهميت فرهنگى فوقالعادهاى برخوردار بود ، خاصه در زمينههايى چون معمارى و نقاشى مينياتور ، كه متأسفانه بر اثر ويرانگرىها و مصادرات تيمور اكثرا از ميان رفت .
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 511
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص٥١١