دهم / شانزدهم در برابر روسها قرار گرفتند . گراى خانها پس از آنكه سركردهء اردوى زرين را شكست دادند و قسمت اعظم نيروى انسانى جنگى او را در نيروهاى خود ادغام كردند ، مدعى شدند كه وارثان اردوى زرين هستند ( بنگريد به شماره 134 ) و در بخشى از قرن دهم / شانزدهم در قازان حكومت داشتند ( بنگريد به شماره 137 ) . افزايش قدرت نظامى آنها بعد از 907 / 1502 و اين واقعيت كه مراتع و چراگاههاى گراى خانها به مسكو نزديكتر از مركز معمول اردوى زرين در ولگاى سفلى بود ، معنايش فشار نظامى افزونتر بر مسكو و حملات و يورشهايى بود كه تا قرن دوازدهم / هيجدهم ادامه داشت . از اواخر قرن دهم / شانزدهم ، خانها از پايتخت خود در باغچهسراى ( سيمفروپل ) بر بيشتر بخش جنوبى اوكراين و ناحيهء دن - كوبان پائين حكومت مىكردند و به عنوان يك دولت حائل ميان عثمانيها و دولتهاى مسيحى اروپاى شرقى عمل مىكردند . در واقع ، در اوايل قرن يازدهم / هفدهم آنها گاهى با لهستان و ليتوانى عليه تزارهاى روسيه متحد مىشدند . سلاطين عثمانى تاتارهاى كريمه را دستنشاندگان خود محسوب مىكردند ، و خواستار آن بودند كه هميشه يكى از شاهزادگان گراى به عنوان گروگان در دربار عثمانى حضور داشته باشد . هرچند به ندرت با آنها زناشويى مىكردند ؛ ولى هميشه احساس مبهمى وجود داشت كه هرگاه دولت عثمانى برافتد ( كه در برههاى از زمان در قرن يازدهم / هفدهم غير ممكن به نظر نمىرسيد ) گراى خانها مىتوانند ادعاى نشستن بر سرير حكمرانى تركيه را بنمايند . توسعهطلبى روسيه در سمت جنوبى باعث شد كه پطر كبير در 1699 آزوف را فتح كند و بر اثر آن سرزمينهاى تاتارهاى كريمه به دو قسمت شد . در قرن دوازدهم / هيجدهم فشار روسيه بر خانات فزونى گرفت و چون امپراتورى عثمانى كه ضعيف شده بود نتوانست كمكى بكند ، تا سال 1197 / 1783 سپاهيان كاترين كبير كريمه را گرفتند و آن را به امپراتورى روسيه منضم ساختند . بدين ترتيب ، دو تن از خانهاى كريمه را از طرف باب عالى براى چند سالى به رياست تاتارها در بسارابى گماشتند .
كتابشناسى
- لين - پول ، 235 - 237 و شجرهنامه در صفحهء 240 ؛ زامباور ، 247 - 248 و شجرهنامه س ؛ البوم ، 44 - 45 .
- دائرة المعارف اسلام تركى ، « گراى » ( خليل اينالچيق ) ، با دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « گراى » ، « قريم » ( ب . اشپولر ) ، با فهرست حكمرانان .
- الان و . فيشر ، تاتارهاى كريمه ، استنفورد ، كاليفرنيا ، 1978 ، 1 - 69 .