سوى تنگه جبل الطارق به وجود آمد . بخش حومه و مركزى و شرقى مغرب در اثر هجوم اعراب بيابانگرد از مشرق از لحاظ اقتصادى از هم گسيخته و از لحاظ اجتماعى و سياسى آشفته بود و مهاجمان نورمان مسيحى نيز سواحل آنجا را پيوسته مورد تاختوتاز قرار مىدادند و غارت مىكردند . عبد المؤمن با نيروى فوق العاده قدرتمند زمينى و دريايى خود تمام منطقه را تا تونس و طرابلس فتح كرد و به اين طريق سراسر شمال افريقا را تحت حكومت موحدون وحدت بخشيد . صلاح الدين ايوبى براى جنگ عليه صليبيان بر اين بود كه موحدون كشتىهاى خود را در اختيار او بگذارند كه البته انتظار بيهودهاى بود .
در آن اوان ، حكمرانان موحدى عنوان پرافتخار خليفه و لقب « امير المؤمنين » بر خود نهادند .
ساختار دولت موحدون تعاليم مهدويانهء ابن تومرت و ماهيت آمرانه و اقتدارطلب آن را منعكس مىسازد و بر پايه يك سلسلهء مراتب دقيقا درهمبافتهاى از مشاوران و مناصحان خليفه نهاده شده است . دربار آنان مركز باشكوه هنر و دانش بود و بالاتر از همه ، آخرين شكوفايى فلسفهء اسلامى مديون دانشمندانى چون ابن طفيل و ابن رشد بود كه هردو از طبيبان دربار حكمرانان موحدى بودند ، دورهء موحّدون ، همچنين شاهد درخشندگى يك سبك ساده اما به يادماندنى معمارى در شمال افريقا و اشبيليه بود . با اينهمه ، نظرات و تفكرات عقلانى محدود به محافل دربارى بود و در امپراتورى موحدون در جاهاى ديگر عقايد خشك و ستمگرانه دينى سيطره داشت . ذمىها ، يهوديان و مسيحيان از خصومت و تعقيب و آزار شديد در رنج بودند كه نمونههاى آن قتلعام يهوديان در اسپانيا و در مراكش بود كه در نتيجه آن يهوديان خروج كردند و به اروپاى مسيحى يا خاورميانه گريختند ؛ از ميان فراريان به خاورميانه مىتوان از ابن ميمون فيلسوف معروف ياد كرد كه از قرطبه گريخت و در قاهره اقامت گزيد .
ابو يوسف يعقوب در سال 591 / 1195 بر مسيحيان اسپانيا در الارك پيروزى بزرگى يافت و جانشين او قسمت شرقى مغرب را تا ليبى و جزاير بالئار را از زير استيلاى بنى غانيه رهايى داد ( بنگريد به شمارهء 6 ) . اما شكست مصيبتبار محمّد الناصر در 609 / 1212 در ناحيهء العقاب ( لاس ناواس تولوسا ) از شاهان مسيحى شبهجزيره به از دست رفتن اقتدار موحدون در اسپانيا و مراكش منجر شد و شورشهاى داخلى و كشمكشهاى سلسلهاى را به همراه داشت و ادريس المأمون نيز عقيدهء موحدون را طرد كرد . پس از آن ، سلطهء موحدون بر افريقاى شمالى نيز روى به سستى نهاد . در 627 / 1230 حكمران حفصى افريقيه خود را مستقل اعلام كرد ( بنگريد به شمارهء 18 ) و ده
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 100
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص١٠٠