آنها را از رشت مىكشيد . گمان من آن است كه اين توپها زينت راست . چه تاكنون خالى نشده و انبار آذوقه سربازان است ، گويند صداى آن موذى است ، نتوان گشود .
و دو چاه آب است . مستحفظ برج 10 نفر سرباز بىتفنگ كه از رعيت باز شناخته نشوند ، مانع كس از دخول نشوند . فرنگيان را نيك پذيرائى كنند .
با شمشير سلام دهند . در طرف انزلى دو برج ديگر است در يكى يك توپ در ديگرى دو يا سه . در انزلى همگى 16 عراده توپ ، 155 نفر سرباز 10 نفر قورخانهچى مىباشند . انبار قورخانه در پشت برج [ است ] خانوار 350 ، حمام 2 ، مسجد 3 ، تكيه 3 . اكثر خانهها « 152 » نىپوش .
بهترين خانهها عمارت دولتى و ميرزا صالح است . هر خانه را باغى - [ اى است ] كوچهها و دكاكين كثيف ، هوا بسيار بد . مال التجاره كشتيهاى روس كه در نزديكى خانهها لنگر اندازند بيشتر آهن و نفت است . ساحلى ندارد . در غربى انزلى مردابى بزرگ است . اهالى حصيرباف . غالبا ماليات 380 تومان . حاكمى عليحده ندارد . در طرف چپ بغاز ميان پشته بزرگ و كوچك است . انبار باروت قديم آنجاست .
دو طايفهاند . 35 نفر ارمنى با يك كشيش دارد . بيشتر كرجىبان .
زيستگاه و بارگاه آنجا بدترين جاى درياى خزر است . در اندك هواى بد ، مغشوش ، ته آن سنگلاخ كشتى آتشى را دستورى دخول نبود .
كرجىبانها بسيار چست و چابك ، يدى طولا دارند . راه كرجىبانان از انزلى به پيرهبازار از سمت راست ميان پشته است . طول مرداب 8 فرسخ [ و ] عرض 4 . كشتى داخل مرداب نتواند شد . چه گودى آن از 4 تا 8 قلاج « 153 » بيش نيست . راه در هواى خوش 2 ساعت و نيم از دهنه پيرهبازار به جهت جمع شدن ريگ ، كرجى به دشوارى حركت كند ، درين رود نيز از بسيارى چوبها حركت كرجى صعوبت دارد .
از دهنه تا پيرهبازار نيم فرسخ سنگين است .
دهات طرف غربى سواحل مرداب يشم ، سيد روشن ، كپورچال .
هامش
( 152 ) - متن : خانها
( 153 ) - قلاج : واحد طول معادل درازى هردو دست . . .