مراتب ناچيزتر درصدد انجام دادن آن است همان كارهايى است كه چنانچه معاهده 1919 انگلستان و ايران به تصويب مىرسيد و به اجرا درمىآمد ، برعهده مستشاران انگليسى واگذار مىگرديد . » 13
* عملكرد رضا خان در جهت منافع انگلستان
سرپرسى لورن وزير مختار انگليس در تهران در نامهاى بلند كه امروز به كنسولگريهاى بوشهر ، شيراز و اهواز فرستاد تأكيد كرد كه رضا خان فردى ضد انگليسى نيست . علت اين توضيح به زمانى بازمىگشت كه رضا خان براى استقبال از احمد شاه راهى بوشهر شده بود . او در آنجا اللّه كرم پسر حيدر خان حيات داوود را دستگير كرد . حيدر خان از طرفداران سياست انگليس بود و هنگام جنگ جهانى اول خدمات پردامنهاى به آنها كرده بود . هرچند قرار شد اللّه كرم آزاد شود اما ذهنيت كنسولهاى دولت انگليس در جنوب ايران بايد تصحيح مىشد .
لورن با اشاره به نامهاى كه پيش از اين براى كرزن و نايب السلطنه هندوستان فرستاده بود يادآور شد كه هدف سردار سپه ايجاد دولت مركزى و برچيدن قدرتهاى محلى به ويژه ايلات جنوب كشور است . اين تصميم موجب اين تلقى مىشود كه اهداف سردار سپه ضد انگليس است . « من با اين نظر موافق نيستم . سردار سپه مخالف افراد قدرتمند خرد است و هدف او همبسته ساختن ايران در يك پيكره واحد و قرار دادن آن تحت كنترل مستقيم دولت تهران است . » وى بار ديگر تصريح كرد : « در واقع كارى كه سردار سپه با وجود كمبود منابع درصدد انجام آن است ، عملا همان كارى است كه بنا بود با تصويب قرارداد 1919 ايران و انگليس ، مشاوران انگليسى انجام دهد . » وى در ادامه كنسولها را قانع كرد كه بايد از سنت حمايت از رهبران ايلات رفتهرفته دست شست . 14
* كتك خوردن بازرس ماليه
پس از يك ماهى كه دستور رسيده بود نصب باندرول 15 مشروبات الكلى ممنوع شده و نبايد ماليات گرفت ، « لكن رئيس ماليات غيرمستقيم محرمانه پوطى يك تومان از ارامنه مىگرفت . » اين خبر را تلگرافچى استرآباد نوشت و ادامه داد كه امشب بازرسى كه براى رسيدگى به همين موضوع به منطقه آمده بود ، كتك مفصلى از رئيس ماليات غيرمستقيم خورد . 16
* تصرف مواضع آلارلوها
بنا به اطلاع حاكم نظامى آذربايجان امروز نظاميان در ناحيه قشلاقى آلارلوها با اين طايفه درگير شده ، موفق شدهاند پس از هشت ساعت درگيرى مواضع آنها را تصرف كنند . نظاميان توانستند محل استقرار روح اللّه آلارلو و نصرت آلارلو را نيز به چنگ آورند . 17
هامش
( 1 ) . روزنامه ايران ، شم 1296 ، ص 1 .
( 2 ) . همانجا . كنفرانس لوزان( Lausanne )پس از فروريزى امپراتورى عثمانى و به منظور انعقاد پيمان صلح جديدى با تركيه ، در نوامبر 1922 / مرداد 1301 ؛ در لوزان ( سوئيس ) تشكيل شد كه چندين ماه ادامه يافت . در اين كنفرانس ملّيون ترك و نمايندگان حكومت جديد آنكارا باهم مذاكرات مفصل و طولانى انجام داده ، سرانجام در 24 ژوئيه 1923 / 2 مرداد 1302 پيمان صلح لوزان با حضور امضاكنندگان پيمان سور - كه قبلا در 10 اوت 1920 / 19 مرداد 1299 بسته شده بود - و نمايندگان شوروى به امضا رسيد . برپايه برخى از مواد اين پيماننامه ، تراكيا ( تراس ) ى شرقى ، چندين جزيره درياى اژه ، حق بارگيرى در كنار مرز سوريه ، بخش ازمير و منطقه تنگههاى بوسفور و داردانل به تركيه بازگشت و تركيه جديد نيز بر قلمرو فعلى خود حق حاكميت تام پيدا كرد . همچنين مناطق نفوذ و آخرين بقاياى امتيازات خارجيان از جمله كاپيتولاسيونها ملغى و تركيه از پرداخت خسارت جنگ جهانى اول معاف گرديد و در مقابل تركيه متعهد شد كه از هر ادعايى بر اراضى سابق دولت عثمانى در خارج از مرزهاى دولت جديد دست بردارد و حقوق اقليتها را هم تضمين كند .
[ تصوير ] كنفرانس لوزان
در ضمن هرگونه استفاده نظامى يا ايجاد استحكامات نظامى در تنگههاى بوسفور و داردانل موكول به موافقت دول متفق گرديد كه آن هم در كنفرانس مونترو ( سوتيس ) در 1936 م / 1317 ش حاصل گرديد . در اين ميان دولت جديد تركيه تأكيد مىكرد كه چون مطابق عهدنامه كنفرانس لوزان ، عهدنامههاى منعقده بين ايران و عثمانى لغو شد ، دولت ايران بايستى معاهدات جديدى را با دولت تركيه منعقد كند . ولى مقامات ايرانى در مقابل آن اعلام كردند كه دولت ايران جزو دول محارب نبوده ، و در آن كنفرانس هم عهدنامه مزبور را امضا نكرده است . بنابراين اجراى تعهدات عهدنامه مزبور براى ايران الزامآور نيست . افزون بر اين تأكيد نمودند كه طبق قوانين بين المللى تغيير رژيم در كشورى نمىتواند تأثيرى بر اجراى معاهدات گذشته داشته باشد . به همين سبب ايران اجراى همه آن عهود را از دولت جديد تركيه درخواست مىكرد . ( اسعدى ، جهان اسلام ، ج 2 ، ص 322 ؛ اسنادى از روابط ايران و تركيه ، صص 1 و 2 ) .
( 3 ) . روزنامه ايران ، شم 1296 ، ص 2 .
( 4 ) . همان ، صص 3 و 4 .
( 5 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 4 - 9 - 10 - 1301 .
( 6 ) . همان ، 2 - 44 - 32 - 1301 .
( 7 ) . همان ، 147 تا 145 - 11 - 47 - 1301 . توصيههاى پنجگانه محمد حسن بديع چنين بود : « اولا - در نقاطى كه بيشتر احتمال خطر مىرود دولت بايد به قدر كفايت ساخلو نظامى داشته باشد . ثانيا - دولت بايد از وقايع روزمره عشاير كاملا مستحضر باشد و به مجرد اينكه از يك عشيره احساس مخالفتى نمود فورا آن را گوشمال و خلع اسلحه نمايد و برعكس عشاير مطيع را محبت و نوازش فرمايد . ثالثا - حتى الامكان بايد ميان عشاير اكراد توليد اختلاف و نفاق نمود و نگذارند باهم متفق شوند . رابعا - با تركها در سركوبى عشاير اكراد و جلوگيرى از طغيان و بغاوت آنها قبلا داخل مذاكره شده ، موافقت آنها را جلب نمايند .
اگرچه تركها جماعت موذى هستند و نمىشود از ايشان مطمئن شد ولى چون نقشه سياسى را كه انگليسها امروز در كردستان تعقيب مىنمايند به منافع تركها نيز برمىخورد در اين مورد به ايران مساعدات معنوى مىكنند . خامسا - دولت بايد پسرهاى خوانين اكراد را به طهران طلبيده در مدارس تربيت كند و در شهرهاى كردنشين ايران به قدر كفايت مدارس تأسيس و بچههاى اكراد را به تربيت ملى ايران پرورش بدهند . تعميم مدارس و ادبيات فارسى آنها را به كلى از بعضى خيالات منصرف مىسازد و از تعصب مذهبى آنها نيز مىكاهد . » ( همانجا )
( 8 ) . همان ، 15 - 1 - 59 - 1301 .
( 9 ) . روزنامه اتحاد ، شم 281 ، ص 2 .
( 10 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 12 - 41 - 32 - 1301 .
( 11 ) . مأمور سياسى ايران در عشقآباد درباره سازمان « چهكا » چنين توضيح داده است كه پس از پيروزى انقلاب در روسيه ، حاكمان براى مبارزه با اقدامات ضد انقلابها و نيز عمليات جاسوسان خارجى ، سازمانى به نام « آبچكا » تأسيس كردند كه در همه شهرهاى روسيه شعبه داشت . اين