* دردسرهاى تحصيل دو شاهزاده در اروپا
ابراهيم ميرزا و انوشيروان ميرزا دو شاهزادهاى كه در انگلستان مشغول تحصيل هستند ، به دليل نپرداختن هزينههاى تحصيلشان توسط خانوادههايشان بارى به دوش سفارت ايران در لندن شدهاند . اين موضوع به عز الدوله 7 پدر انوشيروان ميرزا و يمين السلطنه پدر ابراهيم ميرزا منعكس شد . وزارت امور خارجه ضمن انعكاس پاسخ اين دو پدر به لندن ، خطاب به سفير نوشت كه اين تلگرافها جنبه شخصى دارد و با ارسال آنها از طريق سفارت هزينههاى آن به دولت تحميل مىشود و توصيه كرد از پولى كه خانواده اين دو شاهزاده مىفرستند مخارج تلگراف كسر شده به آنها تحويل شود . 8
* توسل امير جنگ به سرپرسى كاكس
به دنبال اختلافى كه بين امير جنگ والى پشتكوه و فرزندانش پيش آمد و موجب شد فرزندان راه عراق در پيش گيرند ( ر . ك 18 مه ) اينك به گزارش اخبار محرمانهاى كه به دست كنسولگرى ايران در بغداد رسيده امير جنگ به سرپرسى كاكس متوسل شده تا بين او و فرزندانش را اصلاح بكند . اين گزارش مىگويد كه كاكس قرار است يك صاحبمنصب انگليسى را به پشتكوه بفرستد . 9
* نامه مؤتمن الملك به فرخى
در پى درج خبرى در روزنامه طوفان به مديريت فرخى درباره ملاقات خصوصى مؤتمن الملك رئيس مجلس شوراى ملى با شارژ دافر سفارت روسيه شوروى ، مجلس شوراى ملى در نامهاى به آن روزنامه خبر را مطابق واقع ندانست و توضيح داد كه مقام روسى اظهار داشت « چون مملكت روس يك مملكت دموكراسى است و مملكت ايران هم مشروطه است از نقطهنظر دموكراسى نماينده دولت ساوتى روسيه در قضاياى غيرمترقبه ايران اظهار همدردى مىنمايد . چون رئيس محترم مجلس اين نوع اظهارات ودادآميز را دخالت در امور داخلى نمىدانستند ، بيانات شارژدافر محترم را با حسن قبول تلقى و اظهار امتنان نمودند . » 10
* بىحساب و كتابى در معارف آستارا
به گزارش كارگزارى مهام خارجه آستارا ، نبيل الدوله ، هيأتى به نام معارف در اين شهر تشكيل شده و از ورود و خروج كالاها تا رواديد و وسايل نقليه ، اعانه براى گرداندن مدرسه مىگيرد . « و چون از طرف اداره معارف هم نماينده در آستارا نيست ، حساب وجوه مأخوذى را به كسى نمىدهند . » كارگزارى با ذكر نمونهاى از حيفوميل اين پولها كه توسط شخصى به كسب و كار زده شده بود تا از عوايد آن صرف معارف شود ، اما چنين نتيجهاى حاصل نشده بود ، نوشت كه « در اين موقع كه معلمين تهران براى وصول حقوق خود در نهايت عسرت مىباشند در دخلوخرج معارف آستارا توجه مخصوصى مبذول شود كه شايد كمكى هم به معارف تهران بشود . » 11
هامش
( 1 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 81 ، ص 2 .
( 2 ) . روزنامه اتحاد ، شم 250 ، ص 3 .
( 3 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 18 ، ص 58 . موضوع اعزام ساعد الوزاره به بادكوبه مربوط به گزارش مثبت نايب سرهنگ اسماعيل خان مأمور اعزامى وزارت جنگ به مسكو و برلن است كه در سر راه خود و هنگام توقف در بادكوبه از اقدامات ساعد الوزاره نسبت به خنثى كردن فعاليتهاى سياسى ايرانيان فرارى به آن محال ( ابو القاسم لاهوتى و اتباعش و برخى ديگر از فراريان چپگرا ) تمجيد كرده بود .
( 4 ) . وى در نامه به اشتباه 25 سپتامبر نوشته است .
( 5 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 16 - 1 - 27 - 1301 .
( 6 ) . همان ، 16 - 2 - 36 - 1301 .
( 7 ) . عبد الصمد ميرزا عز الدوله پسر سوم محمد شاه قاجار و برادر ناتنى ناصر الدين شاه و حاكم قزوين ، بروجرد و بختيارى ، همدان ، زنجان ، ملاير ، تويسركان و نهاوند در 1260 ق ديده به جهان گشود . مادرش از تركمنهاى طايفه سالور بود . در ده سالگى به پيشكارى حسنعلى خان خويى آجودانباشى و دو سال بعد به پيشكارى حاج ميرزا عبد اللّه خان علاء الملك برادر حاج ميرزا حسين خان سپهسالار منصوب شد . در سال 1278 ق به لقب عز الملك ملقب و به حكومت همدان انتخاب گرديد و يك سال بعد به جاى يحيى خان معتمد الملك به سمت ايلخانىگرى ايل قاجار برگزيده شد و در همان سال پس از خانلر ميرزا به حكومت بروجرد رسيد . پس از بازگشت از سفر اروپا كه به همراه ناصر الدين شاه رفته بود به گوشهگيرى و انزوا خو گرفت و كمتر مأموريتى را قبول مىكرد تا اينكه چند سال بعد دوباره به حكومت همدان رسيد .
[ تصوير ] نفر اول سمت راست : عبد الصمد عز الدوله
در اين دوره بود كه كتابى درباره جغرافياى همدان و نهاوند نوشت . او ظاهرا چهار دوره به حكومت همدان منصوب شده است . در 1302 نيز به جاى يحيى خان مشير الدوله وزير عدليه بوده است . عز الدوله در 1309 از حكومت همدان عزل و به حكومت ملاير ، تويسركان و نهاوند منصوب شد . وى داماد عليقلى ميرزا اعتضاد السلطنه بود . فرانسه و انگليسى مىدانست و به كتاب و كتابخوانى علاقه داشت . عمر طولانى يافت و تا سال 1348 ق يعنى هشتاد و چند سال زندگى كرد و در جريان حوادث مشروطه چون به تبعيت روسيه درآمده بود آسيبى نديد . عبد اللّه مستوفى كه شوهر نوادهء او بوده است شرحى از زندگى او را در كتاب شرح زندگانى من آورده است . عز الدوله سرانجام به بيمارى استسقا مبتلا شد و از دنيا رفت . ( دايره المعارف ايرانيكا ، ج 9 ، ص 131 ؛ محبوبى اردكانى ، چهل سال تاريخ ايران ، ج 2 ، ص 480 ؛ مولانا بروجردى ، تاريخ بروجرد ، ص 515 ؛ بامداد ، شرح حال رجال ايران در . . . ، ج 2 ، ص 268 ) .
( 8 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 23 - 8 - 32 - 1301 .
( 9 ) . همان ، 38 - 13 - 47 - 1301 .
( 10 ) . آذر شهرضايى ، فرخى يزدى سرانجام يك . . . ، صص 109 و 110 .
( 11 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 23 - 32 - 32 - 1301 .