اولين فعاليت آموزشى خود را با حضور 50 طلبه و به همت ميرزا ابو الفضل مجتهد كلانتر تهرانى آغاز كرد . پس از مدتى در جريان به توپ بستن مجلس در 1326 ق به علت آنكه مسجد سپهسالار در وقايع انقلاب مشروطه به صورت پايگاه مقاومت مردم درآمده ، به دست سربازان لياخوف روسى گلولهباران شده بود مدرسه نيز همراه با مسجد به دست قزاقان افتاد و به دليل صدماتى كه بر بناى آن وارد شد چندى به حال تعطيل درآمد تا اينكه در 1327 ق حاج صدر الدوله امور مدرسه را به روال عادى بازگرداند .
[ تصوير ] مدرسه و مسجد سپهسالار
از متوليان مسجد مىتوان به سيد حسن مدرس ( 47 - 1344 و 32 - 1330 ق ) و حاج شيخ محمد معروف به ابن الشيخ ( 40 - 1399 ق ) اشاره كرد . در 1304 ش سيد حسن مدرس برنامهاى جامع در سطحى گسترده در مدرسه به اجرا گذارد و پنج سال بعد در 1309 ش على اصغر حكمت عهدهدار امور مدرسه گرديد و دانشكده معقول و منقول را هم در آن راهاندازى كرد . چندى بعد نيز مؤسسه وعظ و خطابه در مدرسه شروع به كار كرد اما وقايع شهريور 1320 امور مدرسه را بار ديگر مختل نمود . در 1322 ش محسن صدر ( صدر الاشراف ) توليت جديد مدرسه ، مدرسه را با عنوان دانشگاه روحانى مجددا احيا كرد . با آمدن سيد العراقين در 1329 ش مدرسه رونق بيشترى گرفت و به مدرسه عالى سپهسالار تغيير نام داد . در اين دوره بسيارى از مباحث علمى و مذهبى راديو از طريق مدرسه عالى توليد و پخش مىشد . برخى از سخنرانىهاى وعاظ معروف مانند راشد ، صدر بلاغى و محمد تقى فلسفى در راديو از اين مجموعه است . پس از پيروزى انقلاب با حكم امام خمينى مدرسه عالى سپهسالار به عنوان يك دانشگاه علوم اسلامى معتبر و با نام مدرسه عالى شهيد مطهرى زير نظر آيت اللّه امامى كاشانى به فعاليت خود ادامه داد كه به همت وى تا به امروز اين مسجد و مدرسه عالى با دامنهء فعاليت گستردهاى پابرجاست . از استادان معروف اين مدرسه محمد كاظم عصار ، بديع الزمان فروزانفر ، محى الدين مهدى الهى قمشهاى و مهدى حائرى يزدى را مىتوان نام برد .
( دايره المعارف بناهاى تاريخى ايران در . . . ، ج 3 ، ص 111 ؛ معتمدى ، جغرافياى تاريخى تهران ، ص 457 ) .
هامش
( 2 ) . اسناد مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران ، ن - 55235 .
( 3 ) . روزنامه اتحاد ، شم 250 ، ص 2 .
( 4 ) . روزنامه ايران ، شم 1241 ، ص 3 .
( 5 ) . روزنامه اتحاد ، شم 250 ، ص 2 . اين دستگيريها و درگيريها را در ادامه تشنجات پديد آمده در مجلس شوراى ملى بايد ارزيابى كرد .
( 6 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 81 ، ص 2 .
( 7 ) . خليكانلو يا خلكانلو يكى از طوايف ايل جلالى است كه در آذربايجان غربى سكونت دارند . ايل جلالى بزرگترين ايل آذربايجان غربى است كه از ده طايفه تشكيل شده است . عشاير اين ايل در اطراف ماكو سكونت دارند . ايل جلالى پيش از سال 1309 ش به فرمان رضا شاه به نواحى مركزى ايران كوچ كردند و بين همدان تا تهران و ورامين پراكنده شدند ولى پس از شهريور 1320 به سرزمين اوليهء خود بازگشتند . طايفه خلكانلو از لحاظ گستردگى جمعيت كوچنده در بين طوايف ايل جلالى درخور توجه است . اين طايفه در زمان رضا شاه مورد غضب واقع شد و خالد آقا جلالى پس از جنگ و گريز ، عاقبت سركوب شد و اعضاى طايفه به شهرستان اهر تبعيد و عدهاى نيز به تركيه متوارى شدند . طايفه خلكانلو از دوازده به او : مژدكى ، جندهيى ، قروهچى ، اولويى ، عودويى ، پاشويى ، اهمهيى ، بروتوپال ، عبدوكورى ، سلهتيم ، خليلى و دانويى تشكيل گرديده و در تير 1364 داراى 331 خانوار بوده است . ( افشار سيستانى ، نگاهى به آذربايجان غربى ، ج 2 ، ص 567 ؛ نامنامه ايلات و عشاير و طوايف . . . ، مدخل جلالى و خليكانلو ) .
( 8 ) . سازمان اسناد ملى ايران ، سند شم 293001553 ، آرشيو 108 ظ 2 ب آ ا ، شم ميكروفيلم 00100160 .