هامش
( 1 ) . ميرزا محسن معتمد التجار فرزند حاجى ميرزا شفيع امين التجار اصفهانى ، مشهور به آذربايجانى ، متولد 17 شوال 1293 در تبريز است . پدرش از تجار طراز اول ايرانى بود كه در استانبول سكونت داشت . پس از مرگ وى ، ميرزا محسن نيز شغل او را در آنجا ادامه داد و به تجارت پرداخت .
وى پس از انقلاب مشروطيت ( در حدود 1327 ق ) به زادگاهش بازآمد و تا پايان عمر در آنجا ماند ؛ در انجمن ملى تبريز عضويت يافت و به نمايندگى مجلس شوراى ملى هم برگزيده شد . در دوران استبداد صغير خانه و دارايىاش در تبريز به تاراج رفت . در دومين دوره مجلس شوراى ملى نيز از تبريز قبول نمايندگى كرد و به تهران آمد . در اين اوان در تشكيل انجمن معارف بسيار كوشيد . معتمد التجار در دوره چهارم مجلس بار ديگر نماينده تبريز شد كه نطق مؤثر وى در همين دوره ، كه در 12 مهر ( ميزان ) 1301 درباره نقض قانون اساسى و اجرا نشدن قوانين در كشور به ويژه در آذربايجان ، ايراد كرد مشهور است . او لبه تيز حملات خود را به سمت رضا خان سردار سپه ( وزير جنگ ) نشانه رفت و او را متهم به قلدرى و قانونشكنى ساخت . سخنانش در مجلس سر و صدايى به راه انداخت . در حمايت از او سيد حسن مدرس ( نماينده مردم تهران ) نمونههايى از اعمال نيروهاى نظامى را برشمرد و وزير جنگ را تهديد كرد كه در صورت ادامه اين قانونشكنيها و زورگوييها استيضاح و بر كنار خواهد شد . سخنرانيهاى آنان در بيرون از مجلس پيآمدهايى را سبب شد و برخى را له يا عليه آنان برانگيخت ؛ طورى كه سردار سپه را واداشت از سمت وزارت جنگ استعفا كند . ( علوى ، رجال عصر مشروطيت ، ص 110 ؛ دولتآبادى ، حيات يحيى ، ج 3 ، ص 156 ؛ بهار ( ملك الشعرا ) ، تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران ، ج 1 ، صص 223 تا 229 ) .
( 2 ) . روزنامه ايران ، شم 1231 ، صص 1 و 2 .
( 3 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 75 ، ص 1 .
( 4 ) . همانجا .
( 5 ) .FO E 10643 / 6 / 34 .