دستگيرى ابو الفتح خان كشكولى را به عنوان عامل اصلى غارت اموال و احشام سيد محمد طباطبايى بهبهانى كرد . او در اين نامه نوشت كه ابو الفتح خان « چنان كه مىدانم مورد توجه مخصوص متنفذين محلى ، داخلى و خارجى است ، اما تقاضا مىكنم حكم اكيد صادر كنيد كه او را دستگير كرده ، احقاق حق متظلمين شود و نيز تأكيد شود كه [ از ] قبيل اردشير خان دزد كشكولى بر خلاف حكم آن وزارت جليله او را رها نكنند برود و به وظايف خود كه شرارت و غارت است » بپردازد . 7 ( ر . ك :
28 ، 21 فروردين و 24 خرداد ) .
* حركت اميرلشكر غرب به سوى بروجرد
اردوهاى اعزامى از مركز به همراه اميرلشكر غرب امروز براى سركوب اشرار الوار به سمت بروجرد حركت كردند .
گزارشهاى بعدى حاكى است كه حضور او در منطقه كه با استقرار پستهاى نظامى در نواحى خطرپذير همراه بود امنيت نسبى به اين ناحيه بخشيده است . 8
* شكست شاهسونها در نواحى اهر
بنا به گزارش رسيده از تبريز امروز يك صد و سى نفر از شاهسونهاى گردنهگير كاروانى را در حدود اهر به دام انداخته ، اموال و بارهاى آن را به غارت مىبرند . پس از اطلاع پست امنيه درگيرى بين آنها رخ مىدهد كه سه تن از شاهسونها كشته ، و چند نفر مجروح مىشوند و بخش قابل توجهى از اموال غارت شده بازپس گرفته مىشود . 9
* ادامه گزارشدهى نمايندگان رضا خان از خوانين بختيارى
سرهنگ سالارنظام و سرهنگ ساعد الدوله در ادامه مذاكرات خود با سران بختيارى در اصفهان امروز به رضا خان نوشتند كه از اين خوانين دو - سه تن در اصفهان هستند . شهاب السلطنه 10 كاملا قول خدمتگزارى داده ، خودش هم شرفياب خواهد شد .
« ما بين رؤساى بختيارى از بابت قرضى كه از انگليسها كردهاند ضديت پيدا شده ، احتمال دو - سه تيرگى مىرود . » اين دو ادامه مىدهند كه مضرات اين قرضه را براى آنها توضيح داده و فهميدهاند كه چه فريبى خوردهاند . « سياست انگليسها را از براى خفه كردن خودشان » توضيح داديم . 11
هامش
( 1 ) . روزنامه ايران ، شم 1160 ، صص 1 و 2 .
( 2 ) . اسنادى از امتياز نفت . . . ، صص 127 و 128 . « مجلس ايران با تغيير قانون اعطاى امتياز نفت شمال ، به جاى كلمه « استاندارد اويل » از عبارت « هر يك از كمپانيهاى امريكايى » استفاده كرد . اين اقدام در واقع نمايانگر حركت ايران براى مذاكره و گفتگو با شركت ديگرى غير از استاندارد اويل است ، مشروط بر آنكه آن شركت بتواند 10 ميليون دلار وام در اختيار دولت ايران قرار دهد . سرانجام مذاكرات رسمى ما بين دولت ايران و شركت نفت سينكلر آغاز شد . علت اين انتخاب چنين بود كه شركت سينكلر توانسته بود امتياز نفت ساخالين را از شوروىها بگيرد ، بنابراين احتمال كمترى براى مخالفت شوروىها با اين انتخاب پيشبينى مىشد .
ديگر اينكه سينكلر مىتوانست با اخذ مجوز حمل از روسيه محمولههاى نفت ايران را به درياى سياه رسانده ، در بازارهاى اروپايى به فروش برساند . سينكلر همچون راكفلر از افراد گمنام جامعه امريكا بود كه در اوايل قرن حاضر با معاملات زمين توانسته بود بر ذخايرى از نفت امريكا دست يابد . اقدام او در عقد معاهده استخراج نفت ساخالين با شوروى پيروزى مهمى بود كه مىتوانست با قرارداد نفت شمال ايران تكميل شود .
اين وقايع او را به مرتبه رقيبى خطرناك در برابر راكفلر ( شركت استاندارد اويل ) قرار داد . اما در اواخر سال 1923 بر اثر يك رسوايى مالى با ورشكستگى روبرو و محاكمه شد و امتيازهاى باارزش او در ساخالين و ايران نيز بر باد رفت . قرارداد [ پيشنهادى ] ايران با شركت سينكلر در 11 ماده تهيه شد . براساس آن سينكلر تعهد كرد طى 5 سال به حفر چاه اقدام كند و پس از 8 سال اراضى فاقد نفت در حوزه استخراج را به دولت ايران بازگرداند ، نفت مورد نياز ايران را با سود 10 % نسبت به هزينه تمام شده در اختيار دولت ايران قرار دهد ، امتياز را به ديگرى واگذار ننمايد ، تفكيك سهام شركتهاى تابعه بين ايرانيان و امريكاييان ، استفاده از نيروى كار ايران ، واگذارى 16 % از سهام به صورت رايگان به دولت ايران و اجازه خريد 20 % ديگر از سهام به دولت ايران و اجازه عضويت ايران در هيأت مديره بخشى از مواد قرارداد بود . » ( موجانى ، بررسى مناسبات ايران و امريكا ، صص 116 و 117 ) .
( 3 ) . همان ، ص 2 .
( 4 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 7 ، ص 1 .
( 5 ) . همان ، ص 3 .
( 6 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 12 - 4 - 10 - 1301 .
( 7 ) . سازمان اسناد ملى ايران ، سند شم 293001630 ، آرشيو 412 ط 20 ب آ ا ، شم ميكروفيلم 00110055 .
( 8 ) . روزنامه ايران ، شم 1164 ، ص 1 .
( 9 ) . همان ، شم 1165 ، ص 1 .
( 10 ) . غلامحسين خان سردار محتشم ( 1281 ق - 1328 ش ) پسر چهارم امامقلى خان حاجى ايلخانى از خوانين بنام بختيارى است كه به شجاع السلطان و شهاب السلطنه نيز ملقب بوده است . او بارها به عنوان ايلبيگى بختيارى مصدر كار شد و پس از فتح تهران هم در برخى از كابينهها عضويت يافت . سردار محتشم از جمله متمولترين خوانين بختيارى بوده ، بيشتر با انگليسها نزديكى داشت . آقا خان ، قهرمان ، مجيد ، حميد و ابدال كه همگى با نام خانوادگى بختيار مشهورند فرزندان او هستند . ( مكينروز ، با من به سرزمين بختيارى بياييد ، صص 226 - 222 ؛ اطلاعات ، شم 7175 ( 20 / 12 / 1328 ) ، ص 5 ) .
( 11 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 6 ، ص 1 .