اعتداليون ، حضور در هيأت دولت و تقاضاى رفع مشكل توزيع نان در قضيه گرانى نان ، نمونهاى از تلاشهاى او بود . با تصويب قرارداد 1919 م ، انگلستان به مستمسك تجاوز شوروى به ايران ، طرحى 6 مادهاى به عنوان اولتيماتوم به ايران ابلاغ كرد . متعاقب همين ، سپهدار رشتى رئيس الوزراى وقت ، در غياب مجلس شوراى ملى با تشكيل مجمعى تحت عنوان مجلس عالى در 6 آذر 1299 با حضور احمد شاه و هيأت دولت و دعوتشدگان از جمله آشتيانى در مقام عضو مجلس عالى جلسهاى تشكيل داد و بيانيهاى با امضاى هفت تن از علماى حاضر در جلسه ، از جمله آشتيانى صادر گرديد . در اين بيانيه سياست بىطرفى ايران در برابر دولتهاى بيگانه و تلاش در جلب موافقت دولت روس براى خروج نيروهايش از مرزهاى ايران اعلام شد . پس از كودتاى سوم اسفند 1299 آشتيانى و عده زيادى از مقامات مملكتى ، بازداشت شدند . وى تا سقوط كابينه سيد ضياء در زندان به سر برد . پس از آزادى در دوره چهارم مجلس شوراى ملى از سبزوار به نمايندگى برگزيده شد و در اين دوره به همراه مدرس و سيد محمد بهبهانى براى اجراى اصل دوم متمم قانون اساسى تلاش نمود . در جريان كشمكش سياسى ميان سردار سپه و مشير الدوله ، آشتيانى در كميسيون 12 نفره متشكل از نمايندگان براى حل اختلاف مشير الدوله با سردار سپه عضويت يافت و به علت عدم موفقيت كميسيون در حل اختلاف ، كابينهء مشير الدوله سقوط كرد .
[ تصوير ] ميرزا هاشم آشتيانى
ميرزا هاشم آشتيانى در دوره پنجم مجلس شوراى ملى از حوزه تهران به نمايندگى رسيد و در مجلس مؤسسان كه در 22 آذر 1304 شروع به كار كرد در مقام نماينده تهران حاضر شد . در همين مجلس سلطنت از سلسله قاجار به پهلوى منتقل گرديد . وى در دورههاى ششم ، هفتم و هشتم نيز از حوزه تهران به مجلس راه يافت . پس از دوره هشتم مجلس ، ترك سياست گفته ، به كارهاى ملكى پرداخت . سرانجام وى در 23 فروردين 1339 در تهران درگذشت و در صحن امام رضا ( ع ) به خاك سپرده شد .
( گلشن روغنى ، « آشتيانى ، ميرزا هاشم : . . . » ، صص 195 - 192 ؛ عاقلى ، شرح حال رجال سياسى و . . . ، ج 1 ، ص 22 . )
هامش
( 2 ) . مكى ، تاريخ بيست ساله ايران ، ج 2 ، ص 100 .
( 3 ) . روزنامه ايران ، شم 1141 ، ص 1 .
( 4 ) . همان ، شم 1140 ، ص 1 .
( 5 ) .FO E 5237 / 6 / 34 .( 6 ) . روزنامه ايران ، شم 1141 ، ص 2 .
( 7 ) . روزنامه وطن ، شم 10 ، ص 2 . توضيح اينكه روزنامه وطن در صفحه دوم ، شماره سلسله انتشار خود را « 9 » نوشته كه با شماره 10 صفحه اول متفاوت است .
( 8 ) . همانجا .
( 9 ) . روزنامه ايران ، شم 1140 ، ص 2 .
( 10 ) . همانجا .
( 11 ) . همانجا .
( 12 ) . روزنامه اتحاد ، شم 167 ، ص 1 .
( 13 ) . روزنامه اقدام ، شم 39 ، ص 1 .
( 14 ) . همان ، ص 2 .
( 15 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر . . . ، ص 157 .
( 16 ) . ( همان ، ص 156 ) .