* تشكيل جلسه مجلس شوراى ملى
جلسه مجلس امروز سه ساعت پس از غروب به رياست مؤتمن الملك تشكيل شد و بحث و بررسى پيرامون فرشهاى جوهرى و رنگ ثابت ادامه يافت . موافقان و مخالفان گرفتن ماليات از صادرات قالىهاى جوهرى به نتيجهاى يكسان نرسيدند و موضوع به كميسيون مربوطه ارجاع شد تا لايحه پيشنهادى را با تغييراتى به صحن مجلس بياورد . در اين جلسه رضا خان وزير جنگ بودجه وزارتخانه خود را به مجلس داد . لايحه ديگر او اعزام دانشجو به فرانسه براى آموزش دورههاى نظامى بود . رضا خان اعزام 56 دانشجو و چهار صاحبمنصب ارشد ، در مجموع 60 نفر را پيشنهاد داد و گفت كه سى نفر از اعزامشدگان پس از يك سال آموزش و نيمى ديگر پس از دو سال به ايران بازمىگردند . مخارج برآورد شده براى اين كار 600 / 671 فرانك در يك سال بود . 8 « اين طرح در عمل بسيار پرخرج و گران از آب درآمد . در سال 1301 ش مسئله تأمين نقدينگى كافى براى عزيمت دانشجويان به فرانسه منجر به تعليق اين برنامه تا سال بعد شد . » 9
* عقب افتادن حقوق نظميه و قراسورانهاى فارس
مشير الدوله رئيس الوزراء از وزارت ماليه خواست حقوق پرداخت نشده نظميه و قراسورانهاى فارس پرداخت گردد .
« هرگاه از اين بابت وجوهى بايد قوام الملك بپردازد گرفته [ حقوقهاى معوقه را ] پرداخت نمايند . » 10
هامش
( 1 ) . سيفى فمى تفرشى ، پليس خفيه ايران ، ص 61 ؛ به نقل از : روزنامه شفق سرخ ، شم 22 .
( 2 ) . روزنامه اتحاد ، شم 160 ، ص 2 .
( 3 ) . مكى ، تاريخ بيست ساله ايران ، ج 2 ، صص 89 و 90 .
( 4 ) . سيد محمد اسلامبولچى از بازرگانان و آزاديخواهان صدر مشروطه است كه از تاريخ تولد و زادگاهش اطلاعى در دست نيست . در 1333 ق در انتخابات مجلس سوم از نامزدهاى حزب اعتدال بود كه با مخالفت انجمن اتحاديه اصناف به رهبرى محمد تقى بنكدار مواجه شد . در اين برهه مجلس سوم نيز به سبب مهاجرت تعداد زيادى از نمايندگان به قم و از آنجا به كرمانشاه براى مقابله با اشغال تهران توسط قواى روس ، از اكثريت افتاد و تعطيل شد . اسلامبولچى نيز از جمله شخصيتهاى مهم و صاحب نفوذى بود كه در اين مهاجرت شركت داشت .
انتخابات دوره چهارم مجلس شوراى ملى نيز به دليل اوضاع آشفته كشور ناشى از حضور بيگانگان ، حدود چهار سال به طول انجاميد . در اين مدت اسلامبولچى همواره يكى از حاضرين در جلسات اعتدالىها بود و براى كسب رأى اصناف خردهپا و كسبه چاله ميدان به نفع اعتداليون ، عليرغم نفوذ دموكراتها در بازار ، تلاش مىكرد .
پس از كودتاى سوم اسفند 1299 ، اسلامبولچى نيز از اشخاص متنفذى بود كه به دستور سيد ضياء الدين طباطبايى دستگير و زندانى شد .
در مجلس پنجم ، نمايندگان با تصويب ماده واحده تغيير سلطنت ، تعيين حكومت قطعى را به مجلس مؤسسان واگذار نمودند . لذا در 14 آبان 1304 از 36 مدعوى كه در عمارت دار الفنون براى تشكيل انجمن نظارت انتخابات گردهم آمدند 18 نفر انتخاب و به دو گروه 9 نفره هيأت ناظران اصلى و فرعى تقسيم شدند كه اسلامبولچى در شمار هيأت ناظران اصلى قرار داشت . سپس در آذر همان سال به عنوان نفر هفدهم از 24 نماينده تهران به مجلس مؤسسان راه يافت . اسلامبولچى از جمله نمايندگانى بود كه در 21 آذر 1304 به تغيير اصل 36 ، 37 و 38 متمم قانون اساسى كه به نفع سلطنت رضا شاه و جانشينى فرزندش بود ، رأى دادند و در 24 آذر 1304 سلطنت ايران را به رضا خان واگذار نمودند .
از تاريخ و محل فوت وى اطلاعى در دست نيست . ( امير طهماسبى ، عبد اللّه ، تاريخ شاهنشاهى اعليحضرت . . . ، صص 397 - 396 ؛ شروين ، دولت مستعجل ، صص 32 - 31 ؛ مختارى ، اصفهانى ، « اسلامبولچى ، سيد محمد » ، صص 559 - 558 ) .
( 5 ) . عباسقلى بازرگان ( پدر مهندس مهدى بازرگان ) معروف به تاجر تبريزى ، تجارتى و اسلامبولچى فرزند حاج كاظم به سال 1247 ش در تبريز زاده شد . ابتدا در زادگاهش به شغل پدرش ، تجارت پرداخت و در 18 سالگى همراه خانواده به تهران آمد و در اين شهر ساكن گرديد . او در تهران به فعاليتهاى گوناگون اقتصادى روى آورد و از بازاريان ، تاجران و فعالان اقتصادى به نام در سطح كشور گرديد و به دليل پيشهاى كه داشت به « بازرگان » مشهور شد .
افزون بر كار تجارت ، كارخانهدارى ، خريد و فروش املاك ، امانت فروشى ، سهامدار تلفن و عضويت در هيأت مديره شركت توسعه مخابرات از ديگر فعاليتهاى او بود . وى مدتى نيز رياست « هيأت تجارت » و « اتاق تجارت » تهران را برعهده داشت .
عباسقلى بازرگان در سياست و اقتصاد سياسى نيز صاحب نظر بود و در سومين دوره مجلس شوراى ملى يك بار از طرف آذربايجانيان مقيم مركز نامزد شد ولى رأى لازم را به دست نياورد . او با همكارى همفكران و دوستانش در بازار و صنعت تلاش مىكرد تا اقتصاد كشور در دوران پس از مشروطيت در مسير درست و به نفع توليد و توسعه اقتصادى جريان پيدا كند . همچنين در دوران نهضت ملى از حاميان دولت محمد مصدق بود و در انسجام و گرايش نيروهاى ملى و مذهبى به ويژه بازاريان بر ائتلاف و حمايت از دولت و نهضت ملى تلاش وافر داشت . وى در انتخابات مجلس هفدهم شوراى ملى در پيروزى مليون و دولت ملى كوشا بود . همچنين در راستاى اهتمام به مسائل دينى و اجتماعى به منظور روشنگرى مذهبى و تعالى فكرى جوانان از سال 1303 ش تا اواسط سلطنت رضا شاه جلساتى را به صورت يك تشكيلات فكرى و تا حدودى سياسى در منزلش برگزار مىكرد و در اين زمينه نشريهاى به عنوان « ارگان انجمن انتشار » نشر مىداد كه سرانجام با مخالفت رضا شاه و دربار به تعطيلى گراييد . عباسقلى آقا تبريزى از نظر اخلاقى و شخصيتى نيز مردى متعادل و متوازن بود . وى به سال 1333 ش درگذشت . ( بازرگان ، خاطرات بازرگان شصت سال خدمت و مقاومت ، ج 1 ، صص 52 - 10 ؛ يوسفى اشكورى ، در تكاپوى آزادى ، ج 1 ، صص 36 - 29 ) .
( 6 ) . روزنامه اتحاد ، شم 160 ، ص 2 .
( 7 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 8 ، ص 10 .
( 8 ) . روزنامه اتحاد ، شم 161 ، صص 1 و 2 .
( 9 ) . كرونين ، ارتش و تشكيل حكومت . . . ، ص 240 .
( 10 ) . روزنامه اتحاد ، شم 160 ، ص 2 .