هامش
( 1 ) . از دوره دوم مجلس شوراى ملى و بنا به پيشنهاد امام جمعه خويى ، جلسات مجلس در ماه مبارك رمضان ساعاتى پس از افطار تشكيل مىشد ( مدرس در پنج دوره تقنينيه ، ج 1 ، ص 282 ) .
( 2 ) . مهدى قلى خان سديد الملك در 1256 ق در قمشه ديده به جهان گشود .
پدرش حشمت الممالك نام داشت . تحصيلات مقدماتى را در حد متعارف فراگرفت و سپس به استخدام دولت درآمد . او در دورهء چهارم به نمايندگى از سوى مردم شهرضا ( قمشه ) وارد مجلس شوراى ملى شد .
دوره چهارم مجلس شوراى ملى در اول تير 1300 افتتاح گرديد و تا مرداد 1302 تداوم يافت . ( اسامى و مشخصات نمايندگان مجلس شوراى ملى در . . . ، ص 78 ) .
( 3 ) . در حدود 1285 ش نخستين و آخرين گروه محصلين مدرسه فلاحت مظفرى كه براى آموزش علمى و عملى فنون كشاورزى در تهران تأسيس شده بود ، فارغ التحصيل شدند ؛ و مدرسه تعطيل شد و تا يازده سال كشور از وجود مدرسه فلاحتى ( كشاورزى ) محروم ماند . تا اينكه در 1296 ش حسين علاء وزير فوائد عامه و تجارت و فلاحت اقدام به تأسيس شوراى عالى كشاورزى كرد . از جمله توصيههاى اين شورا احداث و ايجاد يك باب مدرسه عالى فلاحت در تهران و دبستانهاى روستايى در ديگر نقاط كشور بود ، كه از جمله آن دبستان برزگران را در كرج مىتوان نام برد . در اين دبستان تا 1300 ش دو دوره كشاورز فنى پرورش يافتند . ليكن سال بعد ( 1301 ش ) اين دبستان از وزارت فوائد عامه جدا و به ادارهء كل خالصجات واگذار شد كه طولى نكشيد به علل مختلف از ادامه كار بازماند و تعطيل گشت . در همين سال به دستور دولت « مدرسه عالى فلاحت و صنايع روستايى » كه پيش از اين شوراى عالى كشاورزى توصيه كرده بود گشايش يافت . محل آن در سبزىكاريهاى امين الملك و رياست آن با موسى خان ميرپنج بود كه پس از او محمود فاتح رئيس آن شد . دوره تحصيل در اين مدرسه دو سال در تهران و يك سال در كرج بود . كلا سه دوره فارغ التحصيل از اين مدرسه بيرون آمد . در 1307 ش وزير فوائد عامه وقت دستورى مبنى بر انتقال مدرسه متوسطه كشاورزى به كرج را صادر كرد كه به تدريج پس از حدود دو سال در آذر 1309 مدرسه عالى فلاحت در آن شهر گشايش يافت . ( قاسمى پويا ، مدارس جديد در دورهء قاجاريه . . . ، صص 501 - 500 ؛ معتمدى ، جغرافياى تاريخى تهران ، ص 621 ) .
( 4 ) . روزنامه ايران ، شم 1130 ، ص 2 . با اين حال روشن نيست چرا اين مصوبه اجرا نشد .
( 5 ) . اسنادى از امتياز نفت شمال . . . ، ص 114 .
( 6 ) . همانجا .
( 7 ) . روزنامه ايران ، شم 1129 ، ص 1 .
( 8 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر . . . ، ص 153 .
( 9 ) . مكى ، تاريخ بيست ساله ايران ، ج 2 ، ص 94 .
( 10 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر . . . ، ص 153 .
( 11 ) . روزنامه ايران ، شم 1129 ، ص 1 . برخى منابع در عملكرد رتشتين در ايران چنين اظهارنظر كردهاند كه « او پس از ورود به تهران و تصدى وزيرمختارى كشورش ، « بىدرنگ مشغول فعاليت شد و يك سازمان تبليغاتى كامل به وجود آورد . فيلمهاى شوروى بين سينماهاى تهران رايگان به صورت وسيعى پخش گرديد . يك مدرسه روسى كه سابق بر اين در تهران وجود داشت مجددا افتتاح شد . عدهاى از كمونيستها به سمت آموزگار آن مدرسه مشغول تدريس شدند و به كار پرداختند .
رتشتين ، به مطبوعات بيشتر از ساير وسايل تبليغاتى توجه داشت . با استفاده از گزارشهايى كه به وسيله بىسيم سفارت از مسكو گرفته مىشد بولتنهاى روزانهاى حاوى اخبار تهيه مىكرد و براى جرايد مىفرستاد . بر اثر اعمال نفوذ او عدهاى جرايد روزانه و هفتگى جديد پا به عرضه وجود گذاشتند . قبل از آمدن رتشتين فقط دو روزنامه در تهران چاپ مىشد كه يكى ايران و ديگرى رعد نام داشت . . . دو روزنامه كمونيستى حقيقت و اقدام به ترتيب طبقه كارگر و جوانان ايران را عليه طبقه حاكمه و آريستوكراسى و سرمايهدارى تحريك مىكردند . . . » ( لنزوسكى ، رقابت روسيه و غرب در ايران ، صص 106 و 107 ) .
( 12 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر . . . ، ص 154 .
( 13 ) . روزنامه ايران ، شم 1129 ، ص 1 .
( 14 ) . تيمورزاده ، وحشت در سقز ، صص 104 و 105 ) .
( 15 ) . روزنامه ايران ، شم 1129 ، ص 1 .
( 16 ) . همان ، ص 2 .
( 17 ) . همان ، ص 1 .
( 18 ) . روزنامه اقدام ، شم 32 ، ص 2 .
( 19 ) . روزنامه ايران ، شم 1133 ، ص 2 .