شرح
( 8 ) . اينجا طهران است ، ص 34 .
( 9 ) . همان .
( 10 ) . همان .
( 11 ) . در نقشهاى كه نجم الملك در 1309 ه ق . تهيه كرده بود ، تغييرات تهران مشاهده مىشود .
زمينهاى زيادى در شمال و بهخصوص در غرب ، در محدودهء جديد شهر قرار داشت . همچنين زمينهاى باير و باغاتى كه متعلق به رجال و وزراء بودند ، در آن محدوده واقع بودند . دو نفر از ملاكين بزرگ ، مستوفى الممالك و خويش او ميرزا عيسى وزير ، وزير تهران و رئيس خالصهجات بودند . بدون شك تملك زمينهاى اين محدوده ، توسط اين دو نفر به منظور استفادهء آتى بود .
خانوادهء مستوفى الممالك در 1269 ه ق ، در سنگلج زندگى مىكردند و صاحب چندين خانه بودند .
عدهاى از اطرافيان و اقوام او نيز در همان حوالى بودند و پسرش كه لقب و سمت او را در 1303 ه ق ، به ارث برد ، صاحب زمينهاى وسيعى در سنگلج شد و از ملاكين بزرگ تهران بود . اين نقشه توسط مؤسسهء سحاب چاپ شده است .
( 12 ) . طبق نامههايى كه بين دو نفر ، ميرزا حسن - كه كارمند سفارت انگليس در تهران بود و قوم و خويش او ميرزا حسين خان كه گمرك كاشان را اجاره كرده بود ردوبدل مىشد ، مطالب جالب توجهى دربارهء خريد و فروش زمين مبادله مىشد . خريد و فروش زمين ، بهخصوص در اطراف سفارت انگليس ، رونق بهسزائى داشته ، عدهاى زرتشتى و ارمنى و عدهاى از كارمندان سفارت ، در آن حوالى مشغول معاملهء زمين بودهاند .
خريد و فروش زمين هميشه به قصد سكونت نبود ، بلكه براى « بورس » بازى هم بود ، البته اينگونه خريد و فروش ، باعث افزايش قيمت مىشد . بهطور كلى در اين زمان خانه در تهران كم بود ، چون هروقت خانهاى به فروش مىرفت ، عدهاى براى خريد آن به رقابت مىپرداختند .
ميرزا حسين از هجوم فرنگىها نيز كه باعث بالا رفتن قيمت خانه مىشد مىنويسد : براى خريد زمين يا اجارهخانه ، نسبت به ايرانىها قيمت بيشترى مىپرداختند . ميرزا حسن يك بار نوشت در صورتى كه ميرزا حسين خان به تهران مراجعت كند ، لزومى ندارد نزديك سفارت منزل كند ، بلكه مىتواند خانهء ارزانى به قيمت 6 يا 7 تومان اجاره كند و خانهاى را كه خريده اجاره دهد ، بهخصوص كه آن خانه براى فرنگىها كه زنانشان بىحجاب بودند مناسبتر بود . ميرزا حسن به مسائل سياسى علاقه نداشت ، بلكه به تأثير آن بر مستغلات ، ملك و امور مالى توجه داشت .
آمدن اروپائيان كه اكثرشان انگليسى بودند ، باعث افزايش قيمت خانه ، زمين و اجارهها شد و طبق نظر ميرزا حسن خان معامله با آنها درآمد خوبى را تضمين مىكرد . چنانچه خبر مىداد كه رئيس بانك ( شرقى ) خانهاى به مبلغ 30 تومان اجاره كرده ؛ همان خانهاى كه ميرزا حسن براى